Ένα βασικό ζήτημα που αντιμετωπίζει η μαρξιστική θεωρία αφορά στις πλευρές του κρατικού φαινομένου. Συνολικά στην έννοια του «Κράτους». Και το πρόβλημα θεωρητικά, έχει να κάνει με την ιστορική «μοίρα» του κράτους, με άλλα λόγια το μαρασμό του κράτους που, σταδιακά και όχι άμεσα, πρόκειται να δρομολογηθεί μετά την κατάληψη της εξουσίας από το προλεταριάτο. Στο «Κράτος και Επανάσταση» ο Λένιν χαρακτηρίζει το κράτος της διχτατορίας του προλεταριάτου σαν «κράτος -μη κράτος», με αποστολή την οργάνωση του μαρασμού του. Είναι μια κωδικοποίηση της αντίληψης του Μαρξ για τη διχτατορία του προλεταριάτου – στα χρόνια μετά την Κομμούνα του 1871, όταν και ο τελευταίος βάθυνε περισσότερο στη θεωρία του κράτους της εργατικής τάξης: πρόκειται για » μια πολιτική μορφή απόλυτα δεκτική επέκτασης ενώ οι μέχρι τώρα μορφές διακυβέρνησης βασίζονταν στην καταστολή. Ιδού το πραγματικό μυστικό της: ήταν μια πραγματική κυβέρνηση της εργατικής τάξης, το αποτέλεσμα της ταξικής πάλης των παραγωγών ενάντια στην τάξη αυτών που ιδιοποιούνται την εργασία τους, μια πολιτική μορφή που θα καθιστούσε επιτέλους δυνατή την οικονομική χειραφέτηση της εργασίας» («Για την Κομμούνα»). Το κοινό σημείο στις δυο παραπάνω διατυπώσεις είναι η μορφή «δεκτική επέκτασης» και το «κράτος – μη κράτος»: δηλαδή και οι δύο δέχονται τον διαλεχτικό – και όχι νομικό -ορισμό του κρατικού φαινομένου της εργατικής εξουσίας, το οποίο «προορίζεται» να αυτομετασχηματίζεται μέχρι τον οριστικό του μαρασμό.

Αυτή η συζήτηση βέβαια, κρατάει χρόνια. Ήδη από την νίκη της Οκτωβριανής Επανάστασης και αποτελεί, νομίζω, και την καρδιά κάθε προβληματικής στη μαρξιστική θεωρία: μ’απλά λόγια, την πήραμε την εξουσία, τί κάνουμε τώρα;

Τομή στην μαρξιστική θεωρία του Κράτους αποτέλεσε βέβαια το «Κράτος κι Επανάσταση» του Λένιν. Και είναι τομή γιατί ξεκαθαρίζει πως η περίοδος της διχτατορίας του προλεταριάτου (ΔΠ) αφορά μια «ιστορική περίοδο», μια εποχή. Κάτι που απαντά θεωρητικά στα πρώτα ζητήματα που συνάντησε η νέα εργατική εξουσία στην ΕΣΣΔ και , την ίδια στιγμή, ανοίγει μέτωπο σε μια σειρά άλλες αντιλήψεις που αντιμετώπιζαν την έννοια του «μαρασμού» του κρατικού φαινομένου  δογματικά – μ’άλλα λόγια ότι ήταν ζήτημα μηνών ο μαρασμός της ΔΠ και η οικοδόμηση της κομμουνιστικής κοινωνίας.

Χρήσιμο, για να κατανοήσει κανείς το περιεχόμενο της «ιστορικής περιόδου» αυτής , είναι να μελετήσει μια μπροσούρα του Λ. η οποία δημοσιεύτηκε στην Πράβντα δυο χρόνια περίπου μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση: «Η οικονομία και η πολιτική στην περίοδο της δικτατορίας του προλεταριάτου», 1919.

Ήδη με την πρώτη παράγραφο της μπροσούρας αυτής ο Λ. ξεκαθαρίζει ότι η «μεταβατική περίοδος» της ΔΠ συνιστά μια περίοδο πάλης ανάμεσα στον καπιταλισμό που πεθαίνει και στον κομμουνισμό που γεννήθηκε μεν αλλά είναι πολύ αδύναμος.Και ξεκαθαρίζει την «αναγκαιότητα» μιας ολόκληρης ιστορικής περιόδου, όταν αναφέρεται στη ΔΠ. Αυτή η περίοδος, δεν είναι χρονικά το ίδο εκταταμένη για κάθε χώρα που έχει νικήσει το προλεταριάτο: εξαρτάται  από το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Ωστόσο και στην πιο αναπτυγμένη καπιταλιστική οικονομία να νικήσει η προλεταριακή επανάσταση, πάλι θα ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο – της «μεταβατικής’ ΔΠ – μια και οι βασικές δομές της οικονομίας, οι κοινωνικές δυνάμεις είναι παρόμοιες, και οι όποιες διαφοροποιήσεις θα αφορούν σε δευτερεύοντα ζητήματα.

Το οικονομικό σύστημα της Ρωσίας την περίοδο της ΔΠ εκφράζει » την πάλη των δυνάμεων της εργασίας, ενωμένη σε κομμουνιστικές αρχές στο επίπεδο ενός τεράστιου κράτους που κάνει τα πρώτα της βήματα – την πάλη ενάντια στην μικρή αγροτική παραγωγή και ενάντια στον καπιταλισμό που ακόμα επιμένει κι επίσης ενάντια σ’ότι καινούργιο προκύπτει στη βάση της μικρής αγροτικής παραγωγής». Το σημαντικό εδώ δεν είναι τόσο η  διαπίστωση ότι ο «καπιταλισμός» επιμένει. Το πιο σημαντικό είναι «το νέο» που προκύπτει στη βάση της μικρής αγροτικής παραγωγής. Μ’άλλα λόγια η διαπίστωση που κάνει για την νέα οικονομική βάση της αντεπανάστασης, η οποία εμφανίζεται ΗΔΗ μήνες μετά τη νίκη της επανάστασης.

Στη συνέχεια ο Λένιν δίνει στοιχεία για την παραγωγή στην ως τότε σοβιετική περίοδο: αναφέρει ότι, βάσει των στοιχείων της Λαϊκής Επιτροπής Διατροφής την περίοδο από τον Αύγουστο του 1917 ως τον Αύγουστο του ’18  οι κρατικές προμήθειες σιταριού ανέρχονταν σε 30 εκ. πούτια – η μονάδα μέτρησης που χρησιμοποιούσαν στη Ρωσία. Τον επόμενο χρόνο έφτασε στα 110 εκ. πούτια. Και ήδη από τον Αύγουστο του ’19 μέχρι τον Οκτώβρη οι προμήθειες έφταναν σε 45 εκ. πούτια – την ίδια στιγμή που το αντίστοιχο τρίμηνο του ’18 ήταν 37 εκ.

Πώς χαρακτηρίζει πολιτικά αυτές τις επιτυχίες ο Λένιν;» αργή αλλά σταθερή βελτίωση της κατάστασης από την άποψη της νίκης του κομμουνισμού επί του καπιταλισμού». Και συνεχίζει: «σ’ότι έχει να κάνει με το βασικό οικονομικό ζήτημα της ΔΠ η νίκη του κομμουνισμού επί του καπιταλισμού είναι βέβαια » με δεδομένη την » επιτυχία μας στην ανασυγκρότηση της κοινωνικής οικονομίας» (παραγωγής). Η επίλυση των βασικών επισιτιστικών προβλημάτων του λαού, από τις δυνάμεις της εργασίας κομμουνιστικά οργανωμένες είναι το κριτήριο της νίκης του κομμουνισμού επί του καπιταλισμού σε συνθήκες ΔΠ. Κατ’επέκταση αυτό είναι και το κριτήριο νίκης του κομμουνισμού επί του καπιταλισμού σε κάθε περίοδο της ΔΠ: να βελτιώνεται όλο και περισσότερο η ζωή των εργαζόμενων σαν συνέπεια της κομμουνιστικής οργάνωσης της παραγωγής.

Για να γίνει πιο ξεκάθαρο αυτό -και για να γίνει ξεκάθαρο και που το πάω δηλαδή – ο Λένιν παρουσιάζει στη συνέχεια στοιχεία από το Κεντρικό Στατιστικό Συμβούλιο της ΕΣΣΔ από τα οποία φαίνεται ότι περίπου η μισή ποσότητα σιταριού με τις οποίες εφοδιάζονται οι πόλεις προκύπτουν από τη δουλειά της Επιτροπής Διατροφής (το δίκτυο δηλ. κρατικών και συνεταιριστικοποιημένων αγροκτημάτων το προϊόν του οποίου διανέμεται από το σοβιετικό κράτος)  και η υπόλοιπη από «κερδοσκόπους». Ή καπιταλιστές.

Μ’άλλα λόγια υπάρχει σε συνθήκες ΔΠ ο τομέας της οικονομίας που λειτουργεί κομμουνιστικά και ο τομέας που λειτουργεί καπιταλιστικά. Σ’ότι έχει να κάνει με τον δεύτερο ο Λένιν κάνει λόγο για τον αγρότη που παράνομα εκμεταλλευόμενος «την ανάγκη και την πείνα του εργάτη της πόλης» κερδοσκοπεί σε βάρος του. «Οποιοσδήποτε κατέχει πλεόνασμα σιταριού και κερδοσκοπεί μ’αυτό είναι εκμεταλλευτής του πεινασμένου εργάτη».

Γιατί είναι σημαντικές αυτές οι διαπιστώσεις; Μα γιατί ο Λένιν δείχνει ότι οι εκμεταλλευτές υπάρχουν και ζούν ζωή χαρισάμενη σε συνθήκες ΔΠ! Η εργατική τάξη νίκησε αλλά όχι ακριβώς… Όχι ακόμα. Υπάρχει ακόμα σημαντικό κομμάτι της οικονομίας στο οποίο αναπαράγονται οι καπιταλιστικές σχέσεις και το οποίο εκμεταλλεύεται τους προλεταριους.

Η επόμενη διαπίστωση είναι εξίσου – και τελικά περισσότερο απ’όλες τις υπόλοιπες – σημαντική: «Οι τάξεις έχουν παραμείνει αλλά την περίοδο της δικτατορίας του προλεταριάτου κάθε τάξη έχει υποστεί αλλαγές κι επίσης έχουν αλλάξει οι σχέσεις μεταξύ των τάξεων. Ο ταξικός αγώνας δεν έχει εξαφανιστεί κάτω από τη ΔΠ: απλά παίρνει διαφορετικές μορφές». Οι καπιταλιστές, και οι γαιοκτήμονες δεν έχουν εξαφανιστεί. Έχουν διεθνή βάση – σαν τμήμα του διεθνούς κεφαλαίου που είναι – (προφανώς δεν εννοεί μόνο την «αλληλεγγύη» των ξένων καπιταλιστών, αλλά και τις επενδύσεις στο εξωτερικό, καταθέσεις σε Τράπεζες του εξωτερικού, συμμετοχή σε πολυεθνικούς ομίλους, εξωτερικές επενδύσεις στη Ρωσία κλπ.). Και συνεχίζει έχουν ακόμα μέσα παραγωγής (και καλά, αυτό πες λύνεται) έχουν ακόμα χρήματα κι έχουν ακόμα «τεράστιες κοινωνικές διασυνδέσεις».Η «τέχνη» της κρατικής, στρατιωτικής και οικονομικής διεύθυνσης τους δίνει τεράστια ανωτερότητα οπότε η σημασία τους είναι ασύγκριτα μεγαλύτερη του ποσοστού που συνιστούν στον πληθυσμό. Οι δε αγρότες είναι στρώμα ταλαντευόμενο – μια και είναι μικροϊδιοκτήτες, μικροέμποροι, μικροπαραγωγοί.  «Εν’όψει του ότι όλες οι κοινωνικές σχέσεις έχουν σημαντικά διαρραγεί (με την Επανάσταση) , εν’όψει της προσκόλλησης των αγροτών και των μικροαστών με το παλιό τη ρουτίνα και το αμετάβλητο αναπόφευκτα θα τους βρίσκουμε να ταλαντεύονται από εδώ κι από κει να είναι αβέβαιοι κλπ.». Το άρθρο του μεγάλου τελειώνει κάπου εδώ – αρχικός σκοπός ήταν να γράψει κάτι πιο εκτεταμένο αλλά η καθημερινότητα εκείνη την περίοδο, ήταν λίγο ζόρικη όπως φαντάζεστε.

Στα μάτια τα δικά μου, το παραπάνω άρθρο ξεκαθάρισε λίγο όχι απλώς ότι η ταξική πάλη συνεχίζεται και στις συνθήκες της ΔΠ αλλά και το περιεχόμενο της αντίληψης ότι «οι τάξεις επιβιώνουν με διαφορετικές μορφές»: στο πιο πάνω άρθρο ο Λένιν χαρακτηρίζει «εχθρό» της ε.τ. τον κερδοσκόπο αγρότη – ο οποίος μπορεί σαν στρώμα την αμέσως προηγούμενη περίοδο να ήταν και σύμμαχος. Οι μικροϊδιοκτήτες , σαν μη βασική τάξη του καπιταλισμού, άγονται και φέρονται από τη συγκυρία. Μπορεί σε συνθήκες επαναστατικής κρίσης κρίσιμη μάζα τους να έρθει μαζί με την ε.τ. Μετά τη νίκη της επανάστασης μπορεί να βρεθούν απέναντι – κι εδώ δεν αναφέρομαι κατ’αρχήν  σε αντιπαράθεση με τους κλασσικούς πολιτικούς όρους  – και να είναι «εχθροί του εργάτη της πόλης». Η νέα μορφή της εκμεταλλεύτριας τάξης δεν είναι ίδια με της παλιάς: σ’αυτή τη συγκυρία το ότι ο αγρότης που κερδοσκοπεί δεν φοράει μονόκλ και δεν έχει κότερο δεν σημαίνει – αν θέλουμε επιστημονικά να στεκόμαστε στα φαινόμενα – ότι δεν είναι εκμεταλλευτής. Που πρέπει να βγεί στην άκρη..Άσε που και οι παλιοί καπιταλιστές, ο κρατικός/υπαλληλικός μηχανισμός τους κλπ. ούτε αδρανής μένει ούτε και εξαϋλώνεται είτε βιολογικά είτε οι αντιλήψεις τους (η αντίδραση στις αλλαγές που σημείωνε..). 

Το επόμενο ζήτημα λοιπόν – που τελικά αγγίζει το χαρακτήρα της ΔΠ – είναι: πολιτικά αυτές οι καπιταλιστικές τάσεις πως εκφράζονται; Πώς εμφανίζονται μέσα στους θεσμούς της ΔΠ; Η ΔΠ , ως κράτος μεταβατικό και με αποστολή την απονέκρωση μπορεί να υπάρξει ή μπαίνει σε προτεραιότητα η κατασταλτική της λειτουργία ενάντια στο παλιό; Και ποιος τη βάζει μπροστά; Το Κόμμα; Και πώς μπορεί άραγε το Κόμμα να μένει «μονολιθικό» και προσηλωμένο σε τέτοια καθήκοντα; 

(πολύ μεγάλο μου βγήκε, το κόβω εδώ κι επανέρχομαι)..