Man Controller of the Universe, Palacio de Bella Artes, Mexico City 1934

Πρόκειται για μια τοιχογραφία του Μεξικάνου Ντιέγκο Ριβέρα, όπως αυτή αποτυπώθηκε στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Πόλης του Μεξικού, που ονομάζεται «Man the controller of the universe»(o άνθρωπος ελέγχει το σύμπαν, σε δική μου μετάφραση). Η ημερομηνία επεξεργασίας της είναι το 1934, και πρόκειται για μια τοιχογραφία που κρύβει από πίσω της μια αρκετά διδακτική ιστορία.

Όσοι έχετε δει την ταινία «The Craddle Will Rock»/»Οι Αντάρτες του Μπρόντγουεϊ» μάλλον θα θυμάστε πως  την είχε παραγγείλει ο μεγιστάνας Ροκφέλλερ από τον  – κομμουνιστή – ζωγράφο προκειμένου να στολίσει το εμπορικό κέντρο που τότε έχτιζε στη Νέα Υόρκη – νομίζω είναι το γνωστό σήμερα Rockefeller Plaza. Ήθελε ο κύριος, να του φτιάξουνε μια τοιχογραφία ώστε ο κόσμος να κοντοστέκεται και να σκέφτεται..

Άνθρωπος ανοιχτόμυαλος θα λέγαμε ο Ροκφέλλερ, αλλά… όχι και τόσο.Βλέπετε (δυστυχώς ο χώρος που μου δίνει το κωλοWordpress είναι λίγος, οπότε θα πρέπει να κάνετε προσπάθεια, το αναγνωρίζω είναι δύσκολη η μελέτη του πίνακα σ’αυτή τη μορφή ) ο Μαρξ μας έλεγε ότι οι καπιταλιστές θα μας πουλήσουν και το σκοινί που θα τους κρεμάσουμε, και όχι τυχαία, γιατί αν ήταν τσάμπα δεν είναι δα και μαλάκες να μπούνε στον κόπο. Και πάντως δεν είναι μαλάκες για να μας ανοίξουν τα μάτια: ο Ροκφέλλερ ήθελε την τοιχογραφία σαν μέσο επικοινωνιακής στρατηγικής. Με μια όμορφη τοιχογραφία, πέραν του ότι στολίζεται με γούστο ένας τεράστιος χώρος, δημιουργείται κι ευχάριστη διάθεση σ΄’αυτόν που τη βλέπει. Κι έτσι, ίσως να κάνει και τα ψώνια του στο εμπορικό κέντρο. [Τί; τυχαία έγινε δισεκατομμυριούχος ο τύπος;]

Όπως βλέπετε λοιπόν, δεξιά στο κέντρο του πίνακα απεικονίζεται ο Λένιν. Κάτι που αρκούσε τότε – και αρκεί και τώρα – για να ξινίσει τα μούτρα όποιος θέλει την τέχνη μια πολυτελή χαριτωμενιά στα πόδια της μπουρζουαζίας. Προφανώς και δεν είναι κακό να απεικονίζει κανείς εργάτες. Προφανώς και είναι αποδεκτό να αποκεφαλίζεις τους θεούς (δείτε πάνω δεξιά). Χαλάλι και ο αντιμιλιταρισμός. Αλλά πρέπει να κρατάς το ίσο. Γενικώς να είσαι «ουδέτερος». Ακομμάτιστος. Ακηδεμόνευτος. Και τέτοια..

Όταν όμως από τα δεξιά του ανθρώπου (αριστερά όπως βλέπει κανείς τον πίνακα) παρουσιάζεται ένα ανθρωπομάνι που έχει ψηλά τους θεούς, έχει τα επιθετικά του στρατεύματα ( και προσέξτε τη λεπτομέρεια της αντι-ασφυξιογόνου μάσκας, σαν σύμβολο βαρβαρότητας: στις αρχές του ’30 ήταν ακόμα νωπή η ανάμνηση των χημικών που πρωτοχρησιμοποιήθηκαν στον Α’ΠΠ και σκόρπισαν δεκάδες χιλιάδες φουκαράδες φαντάρους), παίζει χαρτιά και φοράει ρούχα υψηλής ραπτικής, όταν τέλος στο βάθος βλέπει κανείς το γκλομπ της αστυνομίας να ανοίγει κεφάλια διαδηλωτών/απεργών και από τα αριστερά του ανθρώπου υπάρχει η χώρα του Λένιν,  αλλιώτικο, αλλά  ανθρωπομάνι κι από’κει, με τους εργάτες , τους αθλητές, τους αποκεφαλισμένους θεούς, το λαϊκό στρατό, τις γυναίκες στην πρώτη γραμμή της ζωής με τα κόκκινα μαντήλια αμέσως αμέσως η εικόνα γίνεται εικόνα μάχης: σε αντίθεση με μια ουδέτερη απεικόνιση , ή αφήγηση, που υποκρίνεται ότι στέκεται υπεράνω της ταξικής πάλης παρουσιάζεις τον άνθρωπο σε σταυροδρόμι. Και όταν είσαι σε σταυροδρόμια επιλέγεις: την αστική κοινωνία που έχεις στα δεξιά και την υπαρκτή κοινωνία που φτιάχνουν οι εργάτες που έχεις στ’αριστερά. 

Είπα και πριν ότι είναι δύσκολη μ’αυτά τα μεγέθη η μελέτη του πίνακα αλλά κάν’τε λίγο μια προσπάθεια να δείτε κάποιες λεπτομέρειες: ο Ριβέρα στο mural του (μη γράφω όλο τοιχογραφία συμπαθάτε με) δεν παρουσιάζει την καπιταλιστική κοινωνία ενιαία. Φαίνεται στα δεξιά του ανθρώπου αρκετά καθαρά το γκλομπ του μπάτσου που χτυπάει απεργούς/διαδηλωτές/μαύρους. Στο ίδιο επίπεδο από τ’αριστερά έχουμε κοπέλες με αθλητικές εμφανίσεις. Επίσης βλέπουμε στα δεξιά και αριστερά κόσμο καθισμένο μπροστά σε οθόνες: ίσως είναι η τέχνη και η επαφή των δυο κόσμων με την τέχνη. Στα δεξιά είναι οι καλοντυμένοι κύριοι και κυρίες στ’αριστερά οι προλετάριοι. Με τα ρούχα της δουλειάς.

Όσα απεικονίζει ο Ριβέρα έχουν πολύ δυνατή προπαγανδιστική αξία. Κι επίσης αισθητικά η τοιχογραφία αιχμαλωτίζει το μάτι. Αναγκάζει να ψάξει κανείς τις λεπτομέρειες και βάζει το μυαλό σε κίνηση – να και η αξία του έργου του Ριβέρα. Και τελικά αυτή είναι η ο αγκιτάτοραςαιτία που ο Ροκφέλλερ κατέστρεψε το έργο του Ριβέρα, ο οποίος και το ξαναέστησε στη μορφή που βλέπετε στο Μεξικό.   

Μού’ρθε στο νου ο Ριβέρα απ’αφορμή το κείμενο του Γρ. Τραγγανίδα που δημοσιεύει ο Ριζοσπάστης  για το ΛΕΦ. Το «Αριστερό Μέτωπο Τέχνης» μια από τις μορφές που οργανώθηκε η επαναστατική διανόηση (άλλη ένωση εξίσου γνωστή ήταν η Προλετκουλτ)  και δραστηριοποιήθηκε στην νεαρή ΕΣΣΔ κατά τη δεκαετία του ’20 αποτελώντας τον «κυριότερο οργανωμένο εκφραστή της αντίληψης ότι τώρα η τέχνη έχει νόημα μόνο ως «κοινωνική παραγγελία.» Ίσως να θεωρήσετε ότι είναι απόλυτη κάποια τέτοια θεώρηση, από την άποψη ότι η τέχνη είναι και υπάρχει, και το τί κινητοποιεί κάποιον να κάνει τέχνη επίσης υπάρχει και μόνο αντικείμενο ερμηνείας και κριτικής μπορεί να αποτελέσει και όχι προϊόν καθ’υπόδειξη χρέωσης.

Μπορεί. Το συγκεκριμένο έργο του Ριβέρα ωστόσο δείχνει – στο σώμα του πάνω – ότι υπάρχει τέχνη που πονάει γιατί λέει αλήθεια κια τέχνη ουδέτερη – αδιάφορη. Θέλω να πω ότι η ιστορία της τοιχογραφίας αυτής αποδεικνύει πως η απόρριψη της «προσανατολισμένης» τέχνης συνιστά προσανατολισμό επίσης. Ο ακομμάτιστος καλλιτέχνης είναι εξίσου κομματικός. Το ’34 ας πούμε υπήρχε η πραγματικότητα της Σοβιετικής Ένωσης: αν πραγματεύεσαι κοινωνικά θέματα, είτε παίρνεις θέση είτε υποκρίνεσαι ότι δεν υπάρχει. Είτε συμβολικά την καταστρέφεις όπως το έκανε ο Ροκφέλλερ.

Κατά τα άλλα μ’αρέσει γενικώς το στυλ του Ριβέρα, και μ’αρέσει και η επιλογή του να φτιάχνει τοιχογραφίες: ήθελε να μιλήσει με τον προλετάριο του τόπου του κι επέλεξε τον προσφορότερο τρόπο (ποιος από τους φουκαράδες θα μπορούσε να αγοράσει πίνακά του ή να πλησιάσει σε καμμιά γκαλλερί άραγε;). Και μ’αρέσει το ότι έκανε τα αδύνατα δυνατά για να πετύχει αυτή την επικοινωνία με τις  μάζες και δεν σταύρωσε τα χέρια ν’αρχίσει να λέει «α ρε παλιοσύστημα, ανάθεμα τα κυκλώματα» και τέτοια. 

Και φαντάζομαι ξέρετε τί εννοώ…