Τί δυνατότητες είχαν λοιπόν οι επαναστατικές ( στο όνομα κατ’αρχήν) δυνάμεις της Ισπανίας να αρθρώσουν ένα πολιτικό σχέδιο ικανό να συντρίψει το πραξικόπημα και την πλουτοκρατία ?

α. Η περίπτωση της CNT .

H CNT δεν ήταν το ’36 απλώς ένα «απομεινάρι» του αναρχοσυνδικαλισμού της δυτ. ευρώπης.Δεν ήταν μια μικρή ομάδα ηλικιωμένων «αμετανόητων» μπακουνικών, δεν ήταν μια «αριστερίστικη» τάση του πατρικού Σοσιαλιστικού Κόμματος όπως ο Ιταλός Bordiga κι οι οπαδοί του, δεν ήταν μια συνδικαλιστική σέχτα όπως οι σύντροφοί τους στη Γαλλία: επρόκειτο για εξαιρετικά μαζικό συνδικάτο, με στελέχη πολύ έμπειρα σε συνδικαλιστικούς αγώνες, συχνά μάλιστα αγώνες ένοπλους, και μια ιστορία στο ισπανικό εργατικό κίνημα που κράταγε ήδη από τις εξεγέρσεις του 1873 – όπου οι μπακουνικοί είχαν παίξει πρωτοπόρο ρόλο. Εκπρόσωποί της ήταν σε διαβουλεύσεις στα 1921 για την είσοδό της στην Τρίτη Διεθνή. Μολονότι η πορεία τους δεν ήταν ευθύγραμμη -μάλιστα στις αρχές της δεκαετίας του ’30 διασπάστηκε προς τα δεξιά από τον Angel Pestana που ίδρυσε το PS (Partido Sindicalista).Επίσης ενάντια στη «συμβιβαστική» όπως την έλεγαν γραμμή της CNT ιδρύθηκε, την ίδια πάνω κάτω περίοδο η FAI.   Στα 1936 η οργανωμένη δύναμή του εκτιμούνταν στους 300,000, ενώ η επιρροή τους σύμφωνα με υπολογισμούς ποίκιλε, ωστόσο ήταν αδιαμφισβήτητη: άλλοι την βλέπουν στο 1,000,000 άλλοι στα 2,000,000. Σε κάθε περίπτωση επρόκειτο για μια υπολογίσιμη δύναμη, η οποία αν έμενε έξω από τον αγώνα δύσκολα θα μπορούσε αυτός να έχει θετική έκβαση για την υπόθεση του ισπανικού λαού.

CNT-FAIAccionMasYelFascismoQuedaraAplastadoΗ δυσανάλογη με όλες τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες επιρροή των αναρχικών δεν εξηγείται ως «ιστορική σύμπτωση» από τον Hobsbawm:

«Είναι χαρακτηριστικό της πολιτιστικής απομόνωσης των υποανάπτυκτων χωρών κατά τον 19ο αιώνα, ότι πολύ συχνά ιδέες που ήταν ασήμαντες στον ευρύτερο κόσμο απέκτησαν πελώρια επιρροή εκεί, όπως η φιλοσοφία ενός κάποιου Κράουζε στην Ισπανία ή η πολιτική γραμμή του Αυγούστου Κοντ στο Μεξικό και τη Βραζιλία.(…) Όλες οι ισπανικές επαναστάσεις , όπως δείχνει ο Carr, είχαν αρχαϊκό τύπο, ανεξάρτητα από τα ιδεολογικά λάβαρα που αυτές ανέμιζαν. Είναι αμφίβολο αν το «Belmonde de los Caballeros» ένα αραγωνέζικο pueblo  θα είχε λειτουργήσει διαφορετικά αν είχε οργανωθεί απο τη CNT κι όχι από τη σοσιαλιστική  UGT. Ο αναρχισμός πέτυχε τόσο πολύ, γιατί αρκέστηκε στο να παρέχει απλώς μια ταμπέλα για τα παραδοσιακά πολιτικά έθιμα των επαναστατημένων Ισπανών. Ομως τα πολιτικά κινήματα δεν είναι υποχρεωμένα να αποδεχτούν τα ιστορικά χαρακτηριστικά του περιβάλλοντός τους, αν και θα είναι αναποτελεσματικά αν δεν δώσουν καμία προσοχή σ’αυτά.»

Μπορεί να αντιτείνει κανείς ότι τα συμπεράσματα του Hobsbawm έρχονται τριάντα χρόνια μετά τον Ιούλη του ’36, και άρα έχουν στα υπέρ τους την «πολυτέλεια» της νηφαλιότητας. Επίσης δύσκολα οι σημερινοί αναρχικοί θα αποδεχτούν μια τόσο φτωχή εξήγηση της τότε επιρροής τους στην Ισπανία- ωστόσο είναι κρίσιμο ότι η «αρχαϊκή» εξέγερση που πρέσβευαν οι αναρχικοί τότε, ήταν ακριβώς ο τρόπος που αντέδρασαν στα γεγονότα του ’36 και παραπέρα , αυτή τους η αντίληψη για την επανάσταση εξηγεί γιατί δεν «είδαν» σοβαρά τον κίνδυνο του φασιστικού πραξικοπήματος όπως και γιατί τον Οκτώβρη του ’34 στην Αστούριας δεν κινήθηκαν σε εθνική κλίμακα για να στηρίξουν την εξέγερση των ανθρακορύχων εκτιμώντας την σαν μια εκτροπή, της κατά τα άλλα συνηθισμένης ρεφορμιστικής ταχτικής των σοσιαλιστών της UGT.  

Η εξέγερση της Αστούριας έπαιξε πολύ πιο σημαντικό ρόλο από ένα απλό προανάκρουσμα του ’36. Και αυτό δεν έχει να κάνει μόνο στο ότι ένα από τα αιτήματα του ΛΜ ήταν η απελευθέρωση των 30,000 πολιτικών κρατούμενων καθώς και η κατάργηση των κατασταλτικών μέτρων «έκτακτης ανάγκης» που ίσχυσαν από τότε ως το Φλεβάρη του ’36. Η εξέγερση της Αστούριας έδειξε τα όρια που κάθε πολιτική δύναμη ήταν ικανή να προσεγγίσει. Έδειξε τη χειραφέτηση προλεταριακών μαζών της σοσιαλιστικής UGT από τη συνδικαλιστική κοντοθωριά της ηγεσίας της, έδειξε τη μεγάλη αδυναμία των αναρχικών (θεωρητική αδυναμία) να διεξάγουν πολιτικό, επαναστατικό αγώνα σε εθνική κλίμακα και έδειξε αντίθετα την ικανότητα των κομμουνιστών να «δουλεύουν» την εργατική ενότητα και να επικεντρώνουν στο κύριο. Δεν είναι τυχαίο ότι η Αστούριας μαζί με τη Μαδρίτη ήταν οι δυνατότερες εκλογικές περιοχές του ΚΚΙ στις εκλογές του ’36.

Ένας αναρχικός , ο Μπακούνιν, σε μια λάμψη διάυγειας είχε δηλώσει ότι οι αγρότες είναι ανεκτίμητοι  την πρώτη μέρα της επανάστασης αλλά είναι σχεδόν βέβαιο πως τη δεύτερη μέρα θα είναι εμπόδιο. Μια εκτίμηση που, σε κάποιο βαθμό βρήκε σύμφωνο και το  Λένιν, όπως βλέπει κανείς στα έργα του που σχετίζονται με τα καθήκοντα τη σοσιαλιστικής οικοδόμησης στην ΕΣΣΔ αμέσως μετά τη νίκη της οχτωβριανής επανάστασης. Με τα χαρακτηριστικά που είχε η CNT εκείνη την περίοδο, μάλλον ήταν αναμφίβολο ότι τα πράγματα θα έπαιρναν την τροχιά που πήραν: την πρώτη μέρα του πραξικοπήματος οι αναρχικοί, λόγω του αδιαμφισβήτητου όγκου και της μαχητικότητάς τους, έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στη συντριβή της εξέγερσης στις πόλεις – κλειδιά. Δεν θα υπήρχε «μετά» αν δεν σταματούσε το πραξικόπημα στη Μαδρίτη ή τη Βαρκελώνη (ανάμεσα στις υπόλοιπες πόλεις). Το πραγματικό πρόβλημα για τους αναρχικούς στο οποίο δοκιμάστηκε και η θεωρία τους και, εδώ που τα λέμε, οι ικανότητες της ηγεσίας τους εκείνη τη συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία , ήταν ο μονόδρομος που ανοίχτηκε, «μετά» ακριβώς,  για τον ισπανικό λαό: να διεξαγάγει αγώνα πολεμικό (και όχι συνδικαλιστικό) σε εθνική (και όχι τοπική ) κλίμακα, στο δοσμένο πεδίο της διεθνούς πολιτικής κατάστασης ( που χαρακτηρίζεται από την άνοδο των φασιστικών κινημάτων και την κοινή, όσο και ανομολόγητη πεποίθηση ότι ένας νέος ευρωπαϊκός πόλεμος είναι προ των πυλών). Κάτι που συνεπαγόταν και μια διαφορετική ολότελα ταχτική σ’ό,τι έχει να κάνει με τις συμμαχίες: μπορεί κάμποσοι εργάτες να είναι αναρχικοί,και κάμποσοι σοσιαλιστές ή κομμουνιστές, αλλά όταν σου επιτίθεται η πιο σύγχρονη πολεμική μηχανή δεν περισσεύει κανένας.Και ο «εθνικός» πόλεμος απαιτεί «εθνική» οργάνωση, όσο προς τα μέσα όσο και προς τα έξω.

Αναμφίβολα ήταν ένα καθήκον δύσκολο. Κι επίσης αναμφίβολα θα μπορούσαν οι αναρχικοί, πολύ νωρίτερα να είχαν κινητοποιηθεί σε μια τέτοια κατεύθυνση -αν όχι για άμεση κατάληψη της εξουσίας -τουλάχιστον για μια στρατηγική τέτοια.Δεν το έκαναν αλλά θα μπορούσαν να βγάλουν κάποια συμπεράσματα από την πέιρα της εξέγερσης της Αστούριας  όπου φάνηκε ότι μια ενωτική ταχτική μπορούσε να φέρει αποτελέσματα: ο Andre Marty , στέλεχος του ΚΚΓαλλίας και, μετέπειτα Πολιτικός Επίτροπος των Διεθνών Ταξιαρχιών σημείωνε σ’ένα άρθρο του στο Cahiers du Bolchevisme το 1935:

»   Αν σήμερα, οι κομμουνιστές, σοσιαλιστές κι αναρχικοί εργάτες βασανίζονται και τουφεκίζονται ένας από τους βασικούς παράγοντες είναι αυτοί οι κύριοι», οι ηγέτες της CNT οι οποίοι αντί να κινητοποιηθούν σε Μαδρίτη και Βαρκελώνη «αρνήθηκαν να συμμετάσχουν σ’ένα «πολιτικό» κίνημα». Ο Marty  που δεν ήταν τυχαίος γραφιάς, καταδικάζει στη συνέχεια ως αντεπαναστατική οποιαδήποτε κίνηση ενάντια στην ενότητα του προλεταριάτου. Αλλά σημασία αυτή τη στιγμή έχει η εξαίρεση: ότι παρ’όλ’αυτά κάμποσοι αναρχικοί μπήκαν στην εξέγερση του ’34. Είναι προφανές ότι σε αυτό θα πόνταραν οι κομμουνιστές μετά το ’36 εν ‘όψει οποιουδήποτε σχεδίου είχαν για την Ισπανία ως προς την αντιμετώπιση των αναρχικών. Υπήρχε η δυνατότητα να κερδίσουν κάποιους  στην υπόθεση της νίκης του ΛΜ.

Συνήθως ως επικύρωση της πιο πάνω δυνατότητας αναφέρεται ο Flag-CNTBuenaventura Durruti. Σχεδόν μυθικό όνομα για τους αναρχικούς -κι ένας παράγοντας άξιος σεβασμού και για τους Σοβιετικούς, έίναι γνωστό εξάλλου ότι τόσο ο Κολτσώφ όσο κι ο Έρενμπουργκ τον συνάντησαν και του πήραν συνεντεύξεις, τόσο τότε όσο κι αργότερα. Είναι αλήθεια ότι ο Durruti, παρόλο που δεν είχε συμπάθεια στους μπολσεβίκους, είχε πρωταγωνιστήσει σε κινήσεις αναγκαίες για τη αντιμετώπιση του φασισμού:δική του πρωτοβουλία ήταν η συγκρότηση της Επιτροπής για την Υπεράσπιση της Αραγωνίας ενάντια στην «γραμμή» της CNT.

Αλλά το πρόβλημα αφορούσε στη γενική γραμμή, και τις παραδόσεις της CNT που έπρεπε να ξεπεραστούν. Η πιο βασική από αυτές η αντίθεσή τους σε κάθε μορφή κράτους – είτε αστικού είτε προλεταριακού.

(Το τραγούδι «En la plaza de mi pueblo», ένας από τους ύμνους των αναρχικών)