Ιανουαρίου 2008


Με την αποχώρησή τους από το ισπανικό έδαφος, στο σύνολό τους τα μέλη των ΔΤ πέρασαν στη Γαλλία όπου και για κάποιο διάστημα κρατήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. (Με κάποια άλλη ευκαιρία θα πούμε για το πού διέμειναν, και πώς έφυγαν από την Ισπανία για το Μεξικό, το Λονδίνο ή το Παρίσι οι ηγέτες των σοσιαλιστών, των αναρχικών, τροτσκιστές κλπ. Γι’ αυτούς πάντως στρατόπεδα συγκέντρωσης δεν είχε..). Την ίδια μοίρα είχαν και οι επιζήσαντες Έλληνες. Μία ομάδα 18 ατόμων βρέθηκε σε στρατόπεδο στην περιοχή των γαλλικών Πυρηναίων και είχε υπεύθυνο τον Πέτρο Μαυρόπουλο από τον Πειραιά ο οποίος είχε υπηρετήσει ως αξιωματικός σε ισπανική μονάδα. Εκεί και ο Σάββας Σγουρός (κανονικό όνομα Σάββας Παλές) με καταγωγή από την Αίγυπτο. Μια άλλη ομάδα πιο πολυάριθμη παρέμεινε στο στρατόπεδο του Περπινιάν. Από εκεί οι περισσότεροι πέρασαν στην ΕΣΣΔ, ενώ κάποιοι παρέμειναν στη Γαλλία όπως ο Παναγιώτης Αϊβατζής – ο οποίος ήταν Γάλλος πολίτης και ήταν από τους πρώτους που έφτασε σε ισπανικόgce_0969_bardasano_bardasa1.jpg έδαφος.   Η ιστορία πολλών από τους επιζήσαντες συνεχίστηκε με τους ίδιους έντονους ρυθμούς. Του Κώστα Βιδάλη ας πούμε, συνεχίστηκε με την επιστροφή του στην Ελλάδα κάποια στιγμή το ’37 και τη σύλληψή του από την ασφάλεια του Μεταξά. Στην κατοχή δούλεψε στον παράνομο τυπογραφικό μηχανισμό του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Δέκα χρόνια ύστερα από το καλοκαίρι της Σπαρτακιάδας στη Βαρκελώνη, τον Αύγουστο του ’46 η παρακρατική συμμορία του Σούρλα τον συνέλαβε, τον οδήγησε στο χωριό Μηλιά και αφού τον βασάνισαν, τον δολοφόνησαν και «το πτώμα του (..) ρίχτηκε από τους δήμιούς του στα σκυλιά κι ό,τι απόμεινε απ’αυτό το έθαψαν ύστερα από μέρες οι κάτοικοι του χωριού» (Τσέρμεγκας). Ο Νίκος ο Βαβούδης ήρθε το ’44 στην Ελεύθερη Ελλάδα από τη Σοβιετική Ένωση και έδρασε παράνομος στην Αθήνα στην περίοδο του εμφυλίου. Κάποιος μπινές τον έδωσε στην Ασφάλεια το ’51 και για να μην πέσει στα χέρια τους αυτοκτόνησε, στην Καλλιθέα. Ο Αναγνώστης Δεληγιάννης, στέλεχος του ΚΚΕ στην Καβάλα και γραμματέας της Καπνεργατικής Ομοσπονδίας, με την αποχώρηση των ΔΤ, φτάνει στον Πειραιά όπου και φυλακίζεται. Στη συνέχεια στέλνεται εξορία Άϊ Στράτη, κι από εκεί το καθεστώς Μεταξά τον παραδίνει όπως και όλους τους κομμουνιστές κρατούμενους στους Ναζί. Εκτελέστηκε στο στρατόπεδο Παύλου Μελά στη Θεσσαλονίκη το 1943. Ο Νίκος Καραγιάννης, που πρωτοστάτησε στη δημιουργία του ελληνικού λόχου, στην περίοδο της κατοχής πέρασε στη Μέση ανατολή και μαζί με το Γιάννη Σαλά καθοδηγούσε τις προοδευτικές οργανώσεις των Ελλήνων σαν γραμματέας της «Ναυτεργατικής Ένωσης». Στις αρχές του 1943 πήρε μέρος στην «Εθνική Επιτροπή Συντονισμού Αγώνος» που είχε σκοπό το συντονισμό όλων των αντιστασιακών, αντιφασιστικών δυνάμεων της Μέσης Ανατολής. Κατέφυγε στη ΛΔ της Ρουμανίας ως πολιτικός πρόσφυγας όπου και πέθανε. Ο Σακαρέλλος κι ο Αϊβατζής βρέθηκαν στη Γαλλία όπου οργάνωσαν ομάδες δημοκρατών μεταναστών ενάντια στη δικτατορία του Μεταξά. Ο Αϊβατζής πήρε μέρος στη γαλλική αντίσταση και μετά την απελευθέρωση ίδρυση τη Δημοκρατική Ένωση Ελλήνων Γαλλίας που είχε σαν στόχο την αλληλεγγύη και την παροχή κάθε βοήθειας στους διωκόμενους αγωνιστές της Ελλάδας. Η γαλλική κυβέρνηση τον απέλασε στη συνέχεια κι εκείνος έζησε στη Βουδαπέστη ως πολιτικός πρόσφυγας.Ο Βασίλης Μεσαδάκος, που ήταν μηχανικός σε καράβι, πήρε μέρος στην εθνική αντίσταση σαν αξιωματικός του ΕΛΑΣ στην Εύβοια – ίσως κάποιοι παλιοί σ. εκεί να τον θυμούνται.

Κάμποσοι Έλληνες είχαν πιαστεί αιχμάλωτοι από τους φασίστες. Μόνο για το Σταύρο Μαυρογιαννάκη που αιχμαλωτίστηκε στη χώρα των Βάσκων, ξέρουμε ότι αργότερα σώθηκε με τη μεσολάβηση του Ερυθρού Σταυρού και έφυγε για τον Καναδά. Όλοι οι υπόλοιποι λογικά είχαν την τύχη όλων των αιχμαλώτων του Φράνκο: άμεση εκτέλεση. Ο Φράνκο γενικά παρουσίασε ελάχιστους αιχμαλώτους..

Σύμφωνα με μια μαρτυρία (του Σάββα Παλέ, που δόθηκε στην τηλ. εκπομπή Παρασκήνιο το 1984 όπως μεταφέρεται απομαγνητοφωνημένη στο «Πεθαίνοντας στη Μαδρίτη» του Χ.Δ.Λάζου) τουλάχιστον 17 Έλληνες μαχητές ήταν θαμμένοι στο νεκροταφείο της Μαδρίτης. Με την επικράτηση του Φράνκο τα μνήματά τους ξηλώθηκαν.

Διαβάζοντας για τους Έλληνες των Διεθνών Ταξιαρχιών και γράφοντας όλα τούτα, σκέφτομαι ότι το ελληνικό κράτος δεν έχει κάνει το παραμικρό για τη μνήμη όλων όσων παράτησαν με τη θέλησή τους τα πάντα και πέθαναν σε ξένη γη. Και δεν εννοώ ότι περιμένω, στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη να γραφτεί η Τερουέλ π.χ. δίπλα στην Κορέα. (Ο Σάββας Παλές εξάλλου είναι σαφής:»πολύς κόσμος σκοτώνεται σε άλλες πατρίδες, όχι στην πατρίδα του, εκεί τον στέλνουν,ενώ στην Ισπανία πήγαινε μοναχός του αυτός και αυτή είναι κατά τη γνώμη μου η διαφορά. Από τους Έλληνες που στείλανε να σκοτωθούνε στην Κορέα, με τους Έλληνες που πήγανε εθελοντικά να σκοτωθούνε και σκοτωθήκανε στην Ισπανία». Άλλο να σκοτώνεται κανείς για το κεφάλαιο κι άλλο απ’αλληλεγγύη σ’ένα άλλο λαό. Ωστόσο παρ’όλ’αυτά, η Ισπανική κυβέρνηση π.χ. το 1996 είχε προσκαλέσει στην Ισπανία και τίμησε όσους εθελοντές των ΔΤ επιζούσαν. Οι ελληνικές κυβερνήσεις άραγε δεν θα μπορούσαν να ζητήσουν από τους Ισπανούς έστω το χώρο που είναι θαμμένοι οι Έλληνες αντιφασίστες;

Θέλετε επίλογο; Δεν έχει. Ο αγώνας συνεχίζεται. Πάρ’τε όμως (για την συνταχτική δομή του κειμένου κι έτσι δηλαδή) κάποιες γραμμές από τις αναμνήσεις του Παναγιώτη Σκευοφύλακα, που δούλευε ναυτεργάτης στο S/S ΠΟΛΙ, το οποίο μετέφερε όπλα από την ΕΣΣΔ στην Δημοκρατία.Οι φασίστες μας λέει είχανε το πλοίο στη μαύρη λίστα τους και κάποτε τους την πέφτουν, βομβαρδίζουν το πλοίο μέχρι να βυθιστεί και μεταφέρουν όλο το πλήρωμα μέσα σ’ένα τάνκερ νερού, μέχρι τη Θέουτα – πόλη του ισπανικού Γιβραλτάρ. Εκεί τους ρίχνουν στο κάστρο, που το είχαν για στρατόπεδο συγκέντρωσης.

Λέει λοιπόν:»..Το φαγητό ήταν απαίσιο και συχνά μέσα στη σούπα που μας έφεραν είχε και κάτι κατσαρίδες τόσες μεγάλες.Εγώ λοιπόν το άφηνα στην πάντα. Ο Αλβανός, ήτανε κομμουνιστής βλέπεις, μου είπε:»Βγάλε τις κατσαρίδες στην άκρη και φάε τη σούπα σου. Εμείς πρέπει να ζήσουμε για να διώξουμε αυτά τα γουρούνια».  

Βιβλιογραφία:

Όσα έγραψα δεν είναι, προφανώς, πρωτογενής ιστορική μελέτη. Προέκυψαν από το συνδυασμό μελέτης μιας σειράς εκδόσεων που κυκλοφορούν και μπορεί κανείς αν ψάξει να βρεί. Δηλαδή:

-«No Pasaran – Έλληνες αντιφασίστες εθελοντές στην Ισπανία», Στέφανος Τσερμέγκας – Λευτέρης Τσιρμιράκης, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1987. Ο Τσερμέγκας είναι ένας από τους εθελοντές που πήγαν στην Ισπανία από τις ΗΠΑ. Πρόκειται μάλλον για το σημαντικότερο σχετικό σύγγραμμα, περιέχει κατάλογο με ονόματα Ελλήνων εθελοντών, καταγραφή των μαχών στις οποίες συμμετείχαν οι ελληνικοί λόχοι, αυθεντικές μαρτυρίες μαχητών μέσα από γράμματά τους που δημοσιεύονταν στις εφημερίδες των ελληνικών συνδικάτων της ομογένειας, ακόμα και τραγούδια που γράφτηκαν από και προς τιμή των Ελλήνων μαχητών των ΔΤ.

«Πεθαίνοντας στη Μαδρίτη», Χρήστος Δ. Λάζος, εκδόσεις Αίολος , Αθήνα 2001. Συμπληρώνει το βιβλίο του Τσερμέγκα με μια σειρά ακόμα μαρτυρίες που δημοσιεύτηκαν είτε στο Ριζοσπάστη (ότι σχετικό έχετε δει στα κείμενα ως παραπομπή στο «Ρ» προέρχεται από εδώ) είτε στην Αυγή (προδικτατορική και μετά τη χούντα), είτε στην «Πρώτη» (μια συνέντευξη του Εζ. Παπαϊωάννου σχετικά με τη συμμετοχή των Κύπριων) , είτε τέλος σε περιοδικά ή άλλες πηγές – όπως οι αναμνήσεις του Π. Σκευοφύλακα π.χ. Το βιβλίο είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον και για το λόγο ότι κάνει κάποιες απόπειρες να σκιαγραφήσει γενικότερα την επίδραση του Ισπανικού Εμφυλίου στην ελληνική πραγματικότητα της εποχής εκείνης: αναφέρονται ποιήματα Ελλήνων που υμνούν στον αγώνα της Δημοκρατίας, άρθρα Ελλήνων δημοσιογράφων της εποχής – και του Καζαντζάκη, ο οποίος μάλιστα μαθαίνουμε ότι είχε πάρει το μέρος του Φράνκο και των άλλων φασιστών της εποχής, και στον οποίο είχε απαντήσει ο Ριζοσπάστης με άρθρο της 2.8.1936:»Ο φόβος, η πείνα κι ένας χαμοθεός τρίτου βαθμού». Πρωτοσέλιδα της «Καθημερινής» που πανηγυρίζουν τη νίκη του Φράνκο – και αντίστοιχα του «Ελεύθερου Βήματος». Είναι σχετικά πιο εύκολο να βρεθεί απ’ότι το προηγούμενο.

–  «Έλληνες αντιφασίστες εθελοντές στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο (1936- 39), Δημήτρης Παλαιολογόπουλος, εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα 1979. Το συγκεκριμένο ΔΕΝ το έχω, είναι πολύ σπάνιο πια, ωστόσο ο Χ.Δ.Λάζος κάνει εκτεταμένες αναφορές εκεί και παραθέτει αυτούσια στοιχεία από αυτό. Καλή τύχη στο ψάξιμο..

«η Ελλάδα και ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος- Ιδεολογία, Οικονομία, Διπλωματία»,Θανάσης Δ. Σφήκας εκδόσεις ΣΤΑΧΥ,Αθήνα 2000. Μολονότι κάνει μικρή – σχετικά – αναφορά στους Έλληνες μαχητές είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον καθώς μέχρι εξαντλητικής λεπτομέρειας και ανατρέχοντας σε επίσημα αρχεία του εληνικού κράτους παραθέτει το πεδίο των σχέσεων του καθεστώτος Μεταξά με τις δυο Ισπανίες (τη δημοκρατική και τη φασιστική) στο ιδεολογικό, οικονομικό και πολιτικό πεδίο.    

  

Οι ελληνικοί λόχοι των Διεθνών Ταξιαρχιών πήραν, καταγεγραμμένα, μέρος σε όλες τις κρίσιμες μάχες της περιόδου 1936 – 1938 (όταν και κατόπιν συμφωνίας της Επιτροπής Μη Επέμβασης και της Δημοκρατικής Ισπανίας αποχώρησαν από το ισπανικό έδαφος οι ΔΤ. Η Επιτροπή είχε υπογράψει αντίστοιχη συμφωνία και με τους φασίστες για την αποχώρηση Γερμανών και Ιταλών, κάτι που ωστόσο δεν τηρήθηκε..). Συγκεκριμένα και σύμφωνα με τις περιγραφές και τις γραπτές μαρτυρίες επιζήσαντων συντρόφων οι λόχοι των Ελλήνων πήραν μέρος:

– Στο μέτωπο του ποταμού Jarama. Ο Jarama είναι ποταμός κοντινός στη Μαδρίτη. Η άμυνα αυτού του μετώπου ουσιαστικά ταυτίζεται με την υπεράσπιση της Μαδρίτης αλλά όχι μόνο: η υπεράσπιση του Μετώπου αυτού σημαίνει παράλληλα ότι αποτρέπεται η συγκοινωνιακή αποκοπή της Μαδρίτης με τη Βαλένσια κι εξασφαλίζεται εδαφική συνοχή στα δημοκρατικά εδάφη. Το μέτωπο του Jarama στάθηκε το κρισιμότερο του πολέμου και η τελική του πτώση την άνοιξη του ’39 ήταν και το τέλος του ισπανικού εμφυλίου και της Δημοκρατίας.Στις μάχες αυτές συμμετείχε τόσο το Τάγμα «Αb. Lincoln» στο οποίο συμμετέχουν οι Ελληνοαμερικάνοι όσο και το Τάγμα Δημητρόφ με τον ελληνικό λόχο στη σύνθεσή του από ένα σημείο και ύστερα. Οι φασίστες επιτέθηκαν στις 5.2.1937 και ένα μήνα μετά, στις 8.3. παρέμεναν καθηλωμένοι στις αρχικές τους θέσεις.Οι μάχες σ’αυτό το μέτωπο ήταν λυσσώδεις: οι δυο πλευρές gce_0786_parrilla_s12.jpgκαταλάμβαναν, απωθούνταν και ανακαταλάμβαναν κάθε μέτρο γης περισσότερες από μια φορά τη μέρα. Μολονότι, ακόμα και οι ιστορικοί του Φράνκο παραδέχονται ότι η αναλογία υλικού – έμψυχου και άψυχου -ήταν 7 προς 1 για τους φασίστες, οι τελευταίοι αναγκάστηκαν να διακόψουν την επίθεσή τους και το Μάρτη του ’37 οι δημοκρατικοί τους απωθούν από όσες θέσεις είχαν καταλάβει. Η νίκη αυτή των δημοκρατικών κράτησε τη Δημοκρατική Ισπανία μέχρι το πραξικόπημα του σοσιαλιστή Casado και του αναρχικού Mera την άνοιξη του ’39,  όπου συγκροτείται ο «Σύνδεσμος Εθνικής Άμυνας» που διαπραγματεύεται την ειρήνευση με το Φράνκο, τη στιγμή που το μέτωπο του Jarama παρέμενε απρόσβλητο και όλες οι εφεδρείες των Δημοκρατικών στις θέσεις τους (κι αυτή είναι μια άλλη ιστορία: η ιστορία της 5ης Φάλαγγας..). Στο μέτωπο του Jarama το Βαλκανικό Τάγμα Δημητρόφ στο οποίο συμμετείχε και ο ελληνικός λόχος «Ρήγας Φεραίος» αποδεκατίστηκε: από τους 900 άνδρες που είχε απέμειναν γύρω στους 200. Εκεί έπεσε ο Γιάννης Τσιρώνης.

– Στο μέτωπο της Μπελσίτε. Είναι μια από τις περιοχές του ανατολικού μετώπου όπου διεξήχθη μια από τις πιο αιματηρές μάχες του (ενός έτσι κι αλλιώς πολύ φονικού) πολέμου. Βασικό θέατρο η κωμόπολη της Μπελσίτε στην οποία στράφηκε ο Δημοκρατικός Στρατός καθοδηγούμενος από τους κομμουνιστές Λίστερ και «Καμπεσίνο». Αντικειμενικός σκοπός ήταν η ανακοπή της φασιστικής προέλασης. Η Μπελσίτε ήταν ένα από τα οχυρά των φασιστών και οι μάχες για την κατάληψή της σφοδρές. Ο ελληνικός λόχος από τους 75 άνδρες που είχε αρχικά απέμεινε με 17. Εδώ βρήκε το θάνατο ο διοικητής του ελληνικού λόχου Κυριάκος Στεφόπουλος :»(…)Όσοι απέμειναν ζωντανοί είχαν περικυκλωθεί από τον εχθρό. Όταν ο Στεφόπουλος είδε να προχωρούν κατά πάνω του οι φασίστες άρπαξε το πολυβόλο απ’τον σκοτωμένο συναγωνιστή του και άρχισε να θερίζει τους μελανοχιτώνες του Φράνκο. Δεν έκανε βήμα πίσω. Πάνω στο πολυβόλο του τον τρύπησαν οι φασίστες με τις ξιφολόγχες» (Στ. Τσέρμεγκας – Λ.Τσιρμιράκης «No Pasaran» σ.42). Το μέτωπο αυτό, μολονότι η Μπελσίτε τελικά δεν καταλήφθηκε κρατήθηκε και αυτό μέχρι την από τα μέσα άλωση της Μαδρίτης την άνοιξη του ’39.

-Στο μέτωπο της Αραγώνας/ Σαραγόσα. Ένα τμήμα επίσης του ανατολικού μετώπου. Εδώ ο Αναγνώστης Δεληγιάννης (με το ψευδώνυμο Γιάννης Σιγανός) γράφει σε μια ανταπόκρισή του:»(..) Οι σύνδεσμοι του λόχου Φυρεπής και Κουμούλος, μέσα σε βροχή από σφαίρες κρατούν συνεχώς την επαφή της διοίκησης του τάγματος με τους μαχητές. Ο Φυρεπής έρχεται ξαφνικά με τη φοβερή είδηση:»Σύντροφε Σιγανέ, σκοτώθηκε ο Μπέλκος (ψευδώνυμο του Παντελή Παντελιά). (..) Στο πρόσωπο του Μπέλκου ολόκληρη η Διεθνής Ταξιαρχία έχανε έναν από τους καλύτερους μαχητές του και το ΚΚΕ ένα από τα καλύτερα στελέχη του.» 

– Η μάχη στην Τερουέλ. Στην περιοχή του Αλμπαθέτε, επίσης στο ανατολικό μέτωπο. Η κωμόπολη Τερουέλ είχε καταληφθεί από τους φασίστες και περέμεινε οχυρωμένη απ’αυτούς με γύρω στους 60.000 μαχητές. Σκόπευαν να εξορμήσουν από εκεί για να φτάσουν στη Μεσόγειο. Η αντεπίθεση του Λαϊκού Δημοκρατικού Στρατού κατέληξε με την ανακατάληψη της πόλης και τη συντριβή των φασιστών. Το πρώτο τανκ που έσπασε τη γραμμή άμυνας των φασιστών χτυπάτε τους χαφι�δες!!και μπήκε στην πόλη το οδηγούσε ο σ. Μηνάς Θωμαϊδης. Υπολογίζεται ότι οι φασίστες έχασαν στην Τερουέλ γύρω στους 25,000 άνδρες.

– Ο ελίγμός στη Μπρουνέτ. Η Μπρουνέτ είναι μια κωμόπολη στα βορειοδυτικά της Μαδρίτης. Η προσπάθεια για κατάληψή της ήταν ένας αντιπερισπασμός του ΔΣ ώστε να ανακουφιστεί το μέτωπο της Μαδρίτης.Η επίθεση ξεκίνησε στις 6.7.1937 και γρήγορα οδήγησε στην κατάληψη της Μπρουνέτ από τους Δημοκρατικούς, οι οποίοι είχαν γι’αυτό το σκοπό συγκεντρώσει επίλεκτα τμήματα . Το 5ο Σώμα/ Quinto Regimiento, η 15 ΔΤ (ανάμεσά τους κι οι ελληνικοί λόχοι) καθώς επίσης και μονάδες του τακτικού στρατού με ηγέτη τον Κασάδο. Στην εφεδρεία ήταν επίσης οι αναρχικοί του Μέρα. Όπως σημειώνει ο Χ.Δ.Λάζος («Πεθαίνοντας στη Μαδρίτη»)»Ο μεγάλος αυτός ελιγμός, που όπως φάνηκε αιφνιδίασε τους φασίστες, θα μπορούσε να δώσει διαφορετική τροπή στον πόλεμο, αν δεν μεσολαβούσε σαμποτάζ (προδοσία) κατά του δημοκρατικού στρατού από τον αρχηγό του επιτελείου Κασάδο και τον υπουργό των Στρατιωτικών (σημ.R5: ίσως εννοεί τον «νομιμόφρονα» αξιωματικό του Ισπανικού στρατού Χοσέ Μιάχα ). Ο Κασάδο 22 μήνες αργότερα θα παραδώσει τη Μαδρίτη στο Φράνκο». Η μάχη της Μπρουνέτ, ήταν μια από τις μεγαλύτερες προδοσίες στον εμφύλιο: είναι χαρακτηριστικό ότι το στρατιωτικό επιτελείο των Δημοκρατικών καθυστερούσε για μήνες να ανοίξει μέτωπο βόρεια της Μαδρίτης για να ανακουφίσει την πρωτεύουσα παρόλες τις επίμονες υποδείξεις των Σοβιετικών. Οι απώλειες των ΔΤ και του 5ου Σώματος ήταν τεράστιες, ενώ κατά μία μαρτυρία (που μεταφέρει ο Μ.Παλαιολογόπουλος την οποία ο ίδιος δεν ενστερνίζεται) εκεί διαλύθηκε ο ελληνικός λόχος. 

Μέχρι τα τέλη του 1938 η κατάσταση είναι σε γενικές γραμμές στάσιμη, ώστε και οι δυο πλευρές μπορούν εξίσου να μιλάν για νίκη: οι μεν φασίστες ελέγχουν περίπου το 50% της Ισπανίας, χωρίς ωστόσο να έχουν τη Μαδρίτη, τη Βαρκελώνη, τη Βαλένθια και τη Σαραγόσα. Από την άλλη οι δημοκρατικοί κρατάν τις θέσεις τους κι έχουν βαλτώσει το σχεδιασμό του φασισμού – ο οποίος έτσι κι αλλιώς προέβλεπε υπόθεση μηνών την επικράτησή του. Η σοσιαλδημοκρατική Γαλλία του Μπλουμ ήδη από τις αρχές του ’37 έχει κλείσει τα σύνορα προς την Ισπανία, και κατάσχει ό,τι ποσότητα πολεμικών εφοδίων πλευρίσει στα λιμάνια της για λογαριασμό των Δημοκρατικών, με το πρόσχημα της Μη Επέμβασης.Οι πιέσεις στους Δημοκρατικούς από τις αστικές κυβερνήσεις της Ευρώπης να γυρέψουν συμβιβασμό εντείνονται, αλλά οι λαϊκές δυνάμεις της Ισπανίας και το ΚΚΙσπανίας – που έχει αναδειχτεί πια στη σημαντικότερη δύναμη της Δημοκρατίας – κρατάν γερά και διατηρούν τα διάφορα μέτωπα. Στα τέλη του 1938 η Επιτροπή Μη Επέμβασης αποφασίζει να δώσει το αποφασιστικό χτύπημα στον αγώνα του ισπανικού λαού: πατώντας στις συμβιβαστικές τάσεις μέσα στο Δημοκρατικό στρατόπεδο, και έχοντας παράλληλα έρθει σε αντίστοιχη συμφωνία με Ιταλία και Γερμανία, συμφωνεί με τη δημοκρατική κυβέρνηση την αποχώρηση από το ισπανικό έδαφος των ΔΤ. Η τελευταία μάχη στην οποία συμμετέχουν οι ΔΤ είναι η μάχη του Έβρου η οποία τελειώνει το Νοέμβρη του 1938.

Οι μαχητές τών Διεθνών Ταξιαρχιών αποχωρούν από το ισπανικό έδαφος στο διάστημα από 2 -12/12/1938. Ο λαός της Βαρκελώνης τους αποχαιρετά:   

Στις 23/12/1938 ο Φράνκο μαζί με 6 Σώματα Ιταλικού στρατού εξαπέλυσαν γενική επίθεση στο μέτωπο της Καταλωνίας. Σε λίγες εβδομάδες η Βαρκελώνη πέφτει…

(Σηκώνω σε λίγο και το τελευταίο μέρος, για την τύχη των ελλήνων μαχητών, βιβλιογραφία κλπ. ) 

O πρώτος Λόχος των Ελλήνων λοιπόν ονομάστηκε «Νίκος Ζαχαριάδης» και ανήκε στην ΧΙΙΙ Ταξιαρχία «Ντομπρόφσκι » σ’ενα μεικτό Τάγμα μαζί με λόχους Ρουμάνων και Βουλγάρων, το τάγμα «Δημητρώφ». Η ημερομηνία σύστασης αυτής της Ταξιαρχίας ήταν η 2.12.1936 – ενώ η πρώτη Διεθνής Ταξιαρχία, η ΧΙ Ταξιαρχία Τέλμαν συγκροτήθηκε την 22.10.1936. Πριν από τη συγκρότηση αυτοτελούς λόχου Ελλήνων οι τελευταίοι πολεμούσαν σαν ομάδες σε άλλους σχηματισμούς ανάλογα με την περίσταση (π.χ. στη μάχη για την υπεράσπιση της Μαδρίτης το ’36, γνωρίζουμε ότι έπεσαν ο  Μανώλης Μαύρος που ήρθε από τη Μασσαλία και ο Γιάννης Σταύρου πού πήγε από τη Γκρενόμπλ . Δεδομένου ότι οι μάχες της Μαδρίτης κατά το ’36 δόθηκαν κυρίως από εθελοντές, τις διάφορες κομματικές «περιφρουρήσεις» και τα απομεινάρια των πιστών στρατιωτικών εν ενεργεία, με χαλαρούς σχηματισμούς, συμπεραίνει κανείς ότι ανεξάρτητα από τη συγκρότηση σε λόχους κλπ. οι Έλληνες πολέμησαν από την πρώτη στιγμή.) Εδώ συμμετέχουν όσοι Έλληνες προέρχονται απ’ευθείας από την Ελλάδα κι όσοι γενικά έχουν έρθει από Ευρωπαϊκές χώρες (π.χ. Γαλλία, Βέλγιο). Ο πρώτος αυτός ελληνικός λόχος είχε διάφορες αυξομειώσεις στη σύνθεσή του – είχε πολύ μεγάλες απώλειες – πάντως φαίνεται ότι συγκέντρωσε στο σύνολο 125 άνδρες.

Τα ονόματα, όπως διαπιστώνει κανείς προέρχονται από κομμουνιστές ηγέτες και γενικά ηρωικές μορφές του επαναστατικού – κομμουνιστικού κινήματος. Γρήγορα αυτό άλλαξε και ο ελληνικός λόχος μετονομΜαχητΏ? της Μπριγάδας Δημητρόφ των Διεθνών Ταξιαρχιώνάστηκε σε Λόχο «Ρήγα Φεραίου» – μέχρι και την τελευταία μέρα ύπαρξής του.

 Η μεγαλύτερη ομάδα Ελλήνων που πολέμησαν στην Ισπανία, κατά τα άλλα ήταν οι προερχόμενοι από τις ΗΠΑ (και λιγότερο τον Καναδά) καθώς και οι Κύπριοι οι οποίοι καταγράφηκαν ως τμήμα της Βρεττανικής μπριγάδας – μια και η Κύπρος ήταν αποικία.

Οι Κύπριοι αρχικά αποτέλεσαν κομμάτι της «Τhomas Mann Brigade» (από το Βρεττανό συνδικαλιστή Tom Mann, από τους ιδρυτές του ΚΚΒρεττανίας) και στη συνέχεια συγχωνεύθηκαν με τους Έλληνες ομογενείς από τις ΗΠΑ σε ενιαίο Τάγμα. Ανάμεσα στους Κύπριους και μια μορφή που ακόμα και σήμερα συζητιέται στο νησί ως ο «πάπης». Ο Εζεκίας Παπαϊωάννου, γ.γ. του ΑΚΕΛ  ο οποίος με την Ταξιαρχία T.Mann φτάνει από τους πρώτους, και τραυματίζεται άσχημα στο πόδι του στη μάχη της Κόρδοβας το Δεκέμβρη του ’36. Ένας άλλος Κύπριος ο Ευάνθης Νικολαϊδης έφτασε στην Ισπανία από την ΕΣΣΔ όπου προηγουμένως νοσηλευόταν για φυματίωση. Έγινε λοχαγός κατά τη διάρκεια του πολέμου, στην 86η Μικτή Διεθνή Ταξιαρχία (η οποία ήταν η τελευταία που συγκροτήθηκε το Φλεβάρη του ’38) και αργότερα εξέδιδε επί χρόνια την εφημερίδα Βήμα (..όχι, όχι) στο Λονδίνο.

Συνολικά περίπου 80 Κύπριοι σ. πήραν μέρος στην υπόθεση, αρκετοί από αυτούς σε νεαρότατη ηλικία (π.χ. ο  Στέργιος Κοσσίδης από τη Μεσσαριά ήταν μόλις 17 ετών. Αν επέζησε είναι πιθανό να βρίσκεται ακόμα αναμεσά μας..), 14 απ’τους οποίους έμειναν για πάντα εκεί (τα στοιχεία δίνει ο Εζ. Παπαϊωάννου).      

 Οι Ελληνοαμερικάνοι τέλος, οι οποίοι ήταν και η μαζικότερη «ελληνική» αποστολή άρχισαν να φτάνουν στην Ισπανία το Δεκέμβρη του 1936. (Ανάμεσά τους μετριούνται και αρκετοί αθλητές που είχαν φτάσει για τη Σπαρτακιάδα και παρέμειναν στην Ισπανία με την έναρξη του εμφυλίου). Λογικά ο αριθμός τους πρέπει να προσεγγίζει τους 300. Οι περισσότεροι είναι εργάτες, ορισμένοι μάλιστα αρκετά μεγάλοι για τα δεδομένα εθελοντών – ο Μανώλης Φωτεινάκης ας πούμε μαθαίνουμε ότι σκοτώθηκε στη μάχη της Μπελσίτε την 10.3. ’38 σε ηλικία 50 ετών ενώ την ίδια τύχη, στην ίδια μάχη, είχε και ο 40χρονος Παναγιώτης Ανθηρός, που πιάστηκε αιχμάλωτος κι εκτελέστηκε, επίσης την 10.3.’38. Εκείνη την περίοδο -ίσως ακόμα και σήμερα ; – οι ελληνικοί σύλλογοι στην Αμερική είχαν οργανωμένους πολλούς εργάτες οι οποίοι ανέπτυσσαν έντονη συνδικαλιστική δράση. Η πλειοψηφία από αυτούς ήταν μέλη και στελέχη του ΚΚΗΠΑ. Τέτοιος ήταν ο Κεφαλλονίτης Σπύρος Αμπατιέλλος, εργάτης σε βιομηχανία τροφίμων, ο Μαθιός Αργυράκης από τη Χίο, εργάτης σε αυτοκινητοβιομηχανία, ο Χρηστος Μούγιαννης, ναυτεργάτης από την Ικαρία , ο μεταλλουργός Άγγελος Ρωμανής ή ο Γιάννης Τζόνσον μικρασιατικής καταγωγής μέλος της οργάνωσης «Σπάρτακος» της Φιλαδέλφειας. Ο Γιάννης Τσιρώνης με καταγωγή το Πανέθιμο Κισσάμου και πλούσια συνδικαλιστική δράση : οργάνωσε μια σειρά Συνδέσμους Ανέργων στις ΗΠΑ, κατά την περίοδο της ύφεσης το ’29 κι ύστερα, και υπήρξε από τους πρωταγωνιστές της απεργίας των εργατών ηλεκτρισμού στο Τουλίντο του Οχάϊο κάτω από συνθήκες άγριας τρομοκρατίας. Άπό τους ιδρυτές της Ομοσπονδίας Κρητών Αμερικής, και στέλεχος του ΚΚΗΠΑ στην πολιτεία Σ. Λουις.

 Και ο Στέφανος Τσερμέγκας από την Ικαρία επίσης, συνδικαλιστής στα τρόφιμα από το 1927 και μέλος του ΚΚΗΠΑ από το 1931. Αν γνωρίζουμε σήμερα , όσα λίγα γνωρίζουμε για τους Έλληνες αντιφασίστες στον Ισπανικό Εμφύλιο οφείλεται κυρίως σ’αυτόν.

Οι προερχόμενοι από την Αμερική  συγκρότησαν δικό τους λόχο στα πλαίσια της XV Ταξιαρχίας, η οποία έχει ημερομηνία συγκρότησης την 31.1.1937. Φαίνεται ότι δεν πήραν κάποιο ιδιαίτερο όνομα [ η συγκρότηση των μαχητών σε «εθνικούς» λόχους υπαγορεύτηκε από την ανάγκη να συνεννοούνται οι μαχητές στη γλώσσα τους. Δεν θέλει μυαλό να το καταλάβει κανείς, αλλά όλο και κάποιος μπορεί κάποτε να είπε καμιά μαλακία, ξέρετε..]. Ανάμεσά τους και οι μοναδικές γυναίκες Ελληνίδες εθελόντριες: η Τούλα Ιωάννου, η Ελένη Νικηφόρου και η Μαρίκα Νικολάου από τον Καναδά –  εθελόντριες νοσοκόμες.

Υπήρξαν λοιπόν δυο λόχοι Ελλήνων και Κυπρίων: ένας ο «Ρήγας Φεραίος»/’Νίκος Ζαχαριάδης», που λειτούργησε στα πλαίσια της 13ης Ταξιαρχίας και ο Ελληνοαμερικάνικος που λειτούργησε στα πλαίσια της 15ης. Αναφέρθηκε ήδη ότι ένας αριθμός Ελλήνων δραστηριοποιήθηκε πριν από τη συγκρότηση σε σχηματισμούς αυτοτελείς: δεν φαίνεται ωστόσο πιθανό να δραστηριοποιήθηκαν Έλληνες ξέχωρα από αυτούς τους σχηματισμούς, από τη στιμή που αυτοί συγκροτήθηκαν. Πρώτα, γιατί η πορεία τους προς την Ισπανία ακολουθούσε συγκεκριμένη οδό (αυτή των Επιτροπών Αλληλεγγύης στην Ισπανία, που εκτελούσαν και χρέη Διοικητικής Μέριμνας των Διεθνών Ταξιαρχιών ) είτε από την Αμερική έρχονταν είτε από την Ευρώπη.  

 Κι έπειτα γιατί από τις πρώτες ώρες το ΚΚΕ οργάνωσε τους μαχητές του: ο Μήτσος Παλαιολογόπουλος αναφέρει ότι ο Νίκος Καραγιάννης συνδέθηκε με το Μήτσο Σακαρέλλο και του «ανέπτυξε τους λόγους που έπρεπε να συγκροτηθούν οι Έλληνες σε λόχο». Ο Νίκος Καραγιάννης δεν ήταν τυχαίος: από τους πρώτους που έφτασαν στην Ισπανία, επικεφαλής ομάδας 17 ναυτεργατών, συνδικαλιστικό στέλεχος από τον Πειραιά , ναυτεργάτης.Είναι πιθανό να είναι και η σύνδεση του Κόμματος με τους 8 της Αίγινας.

Κάτι ακόμα: οι 8 της Αίγινας δεν ήταν τα μόνα μέλη του ΚΚΕ που δραπέτευσαν από τις φυλακές και βρέθηκαν στην Ισπανία.

 Δραπέτης ήταν ο Κώστας Βέρνος /Βερνικιώτης μέλος του ΚΚΕ από το 1925 με καταγωγή από το Αγρίνιο, καπνεργάτης. Το 1929 ήταν οργανωτής και καθοδηγητής της εξέγερσης των καπνεργατών του Αγρινίου (πρόκειται για μια εξέγερση άξια ποσταρίσματος από μόνη της: για μέρες οι καπνεργάτες τ’ Αγρινίου συγκρούονταν σε οδοφράγματα με αστυνομία και στρατό). Συνελήφθηκε το ’30 στη Δράμα από ρουφιανιά, ξέφυγε, κατέβηκε στο Βόλο και δουλεύει παράνομα ώσπου , μας πληροφορεί ο Σ. Τσερμέγκας προδόθηκε το ’32 από τους αρχειομαρξιστές τις τρότσκες, και κλείνεται στο Ιτζεδίν. Αποφυλακίζεται, και σχεδόν αμέσως φεύγει από την Ελλάδα (1935) διωκόμενος.  Ανάλογη η πορεία και του Παντελή Παντελιά (Μαργαρίτη Γιάννη ή Μπέλκου Γιάννη) εργάτη ξυλουργείου, με δραστήρια συμμετοχή σε απεργιακούς αγώνες. Μέλος του Γραφείου της ΕΠ της ΚΟΑθήνας υπήρξε στόχος δολοφονικών επιθέσεων «από πληρωμένα όργανα της ασφάλειας και των εργοδοτών» (Τσερμέγκας). Κατέφυγε στο εξωτερικό το 1934. Επίσης ο Κυριάκος Στεφόπουλος (Δημήτρης Πέρρος, ή Περελής η Παντελής). Εργάτης από την Αθήνα (ή σιδηροδρομικός από τον Πειραιά) και μέλος του Κ. από το 1929. Αναπληρωματικό μέλος της ΚΕ ( ή μέλος του Γραφείου Πόλης του Πειραιά) , διατέλεσε πολιτικός επίτροπος του λόχου «Ρήγας Φεραίος». Είχε καταφύγει στο εξωτερικό , άγνωστο πότε, πριν την 4η Αυγούστου.Τέλος, ο Αναγνώστης Δεληγιάννης γραμματέας της Καπνεργατικής Ομοσπονδίας, στέλεχος του ΚΚΕ στην Καβάλα, ο οποίος ήταν εξόριστος στον Άϊ Στράτη απ’όπου δραπέτευσε το ΄36 πήγε στην ΕΣΣΔ κι από ‘κει στην Ισπανία. Διατέλεσε διοικητής του ελληνικού λόχου όταν σκοτώθηκαν ο Παντελιάς κι ο Στεφόπουλος.  

(..μαντέψτε)

* η φωτογραφία είναι από μαχητές του Τάγματος Δημητρόφ. Είναι πολύ πιθανό να απεικονίζονται και Έλληνες μαχητές.

« Προηγούμενη σελίδαΕπόμενη σελίδα: »