Με την αποχώρησή τους από το ισπανικό έδαφος, στο σύνολό τους τα μέλη των ΔΤ πέρασαν στη Γαλλία όπου και για κάποιο διάστημα κρατήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. (Με κάποια άλλη ευκαιρία θα πούμε για το πού διέμειναν, και πώς έφυγαν από την Ισπανία για το Μεξικό, το Λονδίνο ή το Παρίσι οι ηγέτες των σοσιαλιστών, των αναρχικών, τροτσκιστές κλπ. Γι’ αυτούς πάντως στρατόπεδα συγκέντρωσης δεν είχε..). Την ίδια μοίρα είχαν και οι επιζήσαντες Έλληνες. Μία ομάδα 18 ατόμων βρέθηκε σε στρατόπεδο στην περιοχή των γαλλικών Πυρηναίων και είχε υπεύθυνο τον Πέτρο Μαυρόπουλο από τον Πειραιά ο οποίος είχε υπηρετήσει ως αξιωματικός σε ισπανική μονάδα. Εκεί και ο Σάββας Σγουρός (κανονικό όνομα Σάββας Παλές) με καταγωγή από την Αίγυπτο. Μια άλλη ομάδα πιο πολυάριθμη παρέμεινε στο στρατόπεδο του Περπινιάν. Από εκεί οι περισσότεροι πέρασαν στην ΕΣΣΔ, ενώ κάποιοι παρέμειναν στη Γαλλία όπως ο Παναγιώτης Αϊβατζής – ο οποίος ήταν Γάλλος πολίτης και ήταν από τους πρώτους που έφτασε σε ισπανικόgce_0969_bardasano_bardasa1.jpg έδαφος.   Η ιστορία πολλών από τους επιζήσαντες συνεχίστηκε με τους ίδιους έντονους ρυθμούς. Του Κώστα Βιδάλη ας πούμε, συνεχίστηκε με την επιστροφή του στην Ελλάδα κάποια στιγμή το ’37 και τη σύλληψή του από την ασφάλεια του Μεταξά. Στην κατοχή δούλεψε στον παράνομο τυπογραφικό μηχανισμό του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Δέκα χρόνια ύστερα από το καλοκαίρι της Σπαρτακιάδας στη Βαρκελώνη, τον Αύγουστο του ’46 η παρακρατική συμμορία του Σούρλα τον συνέλαβε, τον οδήγησε στο χωριό Μηλιά και αφού τον βασάνισαν, τον δολοφόνησαν και «το πτώμα του (..) ρίχτηκε από τους δήμιούς του στα σκυλιά κι ό,τι απόμεινε απ’αυτό το έθαψαν ύστερα από μέρες οι κάτοικοι του χωριού» (Τσέρμεγκας). Ο Νίκος ο Βαβούδης ήρθε το ’44 στην Ελεύθερη Ελλάδα από τη Σοβιετική Ένωση και έδρασε παράνομος στην Αθήνα στην περίοδο του εμφυλίου. Κάποιος μπινές τον έδωσε στην Ασφάλεια το ’51 και για να μην πέσει στα χέρια τους αυτοκτόνησε, στην Καλλιθέα. Ο Αναγνώστης Δεληγιάννης, στέλεχος του ΚΚΕ στην Καβάλα και γραμματέας της Καπνεργατικής Ομοσπονδίας, με την αποχώρηση των ΔΤ, φτάνει στον Πειραιά όπου και φυλακίζεται. Στη συνέχεια στέλνεται εξορία Άϊ Στράτη, κι από εκεί το καθεστώς Μεταξά τον παραδίνει όπως και όλους τους κομμουνιστές κρατούμενους στους Ναζί. Εκτελέστηκε στο στρατόπεδο Παύλου Μελά στη Θεσσαλονίκη το 1943. Ο Νίκος Καραγιάννης, που πρωτοστάτησε στη δημιουργία του ελληνικού λόχου, στην περίοδο της κατοχής πέρασε στη Μέση ανατολή και μαζί με το Γιάννη Σαλά καθοδηγούσε τις προοδευτικές οργανώσεις των Ελλήνων σαν γραμματέας της «Ναυτεργατικής Ένωσης». Στις αρχές του 1943 πήρε μέρος στην «Εθνική Επιτροπή Συντονισμού Αγώνος» που είχε σκοπό το συντονισμό όλων των αντιστασιακών, αντιφασιστικών δυνάμεων της Μέσης Ανατολής. Κατέφυγε στη ΛΔ της Ρουμανίας ως πολιτικός πρόσφυγας όπου και πέθανε. Ο Σακαρέλλος κι ο Αϊβατζής βρέθηκαν στη Γαλλία όπου οργάνωσαν ομάδες δημοκρατών μεταναστών ενάντια στη δικτατορία του Μεταξά. Ο Αϊβατζής πήρε μέρος στη γαλλική αντίσταση και μετά την απελευθέρωση ίδρυση τη Δημοκρατική Ένωση Ελλήνων Γαλλίας που είχε σαν στόχο την αλληλεγγύη και την παροχή κάθε βοήθειας στους διωκόμενους αγωνιστές της Ελλάδας. Η γαλλική κυβέρνηση τον απέλασε στη συνέχεια κι εκείνος έζησε στη Βουδαπέστη ως πολιτικός πρόσφυγας.Ο Βασίλης Μεσαδάκος, που ήταν μηχανικός σε καράβι, πήρε μέρος στην εθνική αντίσταση σαν αξιωματικός του ΕΛΑΣ στην Εύβοια – ίσως κάποιοι παλιοί σ. εκεί να τον θυμούνται.

Κάμποσοι Έλληνες είχαν πιαστεί αιχμάλωτοι από τους φασίστες. Μόνο για το Σταύρο Μαυρογιαννάκη που αιχμαλωτίστηκε στη χώρα των Βάσκων, ξέρουμε ότι αργότερα σώθηκε με τη μεσολάβηση του Ερυθρού Σταυρού και έφυγε για τον Καναδά. Όλοι οι υπόλοιποι λογικά είχαν την τύχη όλων των αιχμαλώτων του Φράνκο: άμεση εκτέλεση. Ο Φράνκο γενικά παρουσίασε ελάχιστους αιχμαλώτους..

Σύμφωνα με μια μαρτυρία (του Σάββα Παλέ, που δόθηκε στην τηλ. εκπομπή Παρασκήνιο το 1984 όπως μεταφέρεται απομαγνητοφωνημένη στο «Πεθαίνοντας στη Μαδρίτη» του Χ.Δ.Λάζου) τουλάχιστον 17 Έλληνες μαχητές ήταν θαμμένοι στο νεκροταφείο της Μαδρίτης. Με την επικράτηση του Φράνκο τα μνήματά τους ξηλώθηκαν.

Διαβάζοντας για τους Έλληνες των Διεθνών Ταξιαρχιών και γράφοντας όλα τούτα, σκέφτομαι ότι το ελληνικό κράτος δεν έχει κάνει το παραμικρό για τη μνήμη όλων όσων παράτησαν με τη θέλησή τους τα πάντα και πέθαναν σε ξένη γη. Και δεν εννοώ ότι περιμένω, στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη να γραφτεί η Τερουέλ π.χ. δίπλα στην Κορέα. (Ο Σάββας Παλές εξάλλου είναι σαφής:»πολύς κόσμος σκοτώνεται σε άλλες πατρίδες, όχι στην πατρίδα του, εκεί τον στέλνουν,ενώ στην Ισπανία πήγαινε μοναχός του αυτός και αυτή είναι κατά τη γνώμη μου η διαφορά. Από τους Έλληνες που στείλανε να σκοτωθούνε στην Κορέα, με τους Έλληνες που πήγανε εθελοντικά να σκοτωθούνε και σκοτωθήκανε στην Ισπανία». Άλλο να σκοτώνεται κανείς για το κεφάλαιο κι άλλο απ’αλληλεγγύη σ’ένα άλλο λαό. Ωστόσο παρ’όλ’αυτά, η Ισπανική κυβέρνηση π.χ. το 1996 είχε προσκαλέσει στην Ισπανία και τίμησε όσους εθελοντές των ΔΤ επιζούσαν. Οι ελληνικές κυβερνήσεις άραγε δεν θα μπορούσαν να ζητήσουν από τους Ισπανούς έστω το χώρο που είναι θαμμένοι οι Έλληνες αντιφασίστες;

Θέλετε επίλογο; Δεν έχει. Ο αγώνας συνεχίζεται. Πάρ’τε όμως (για την συνταχτική δομή του κειμένου κι έτσι δηλαδή) κάποιες γραμμές από τις αναμνήσεις του Παναγιώτη Σκευοφύλακα, που δούλευε ναυτεργάτης στο S/S ΠΟΛΙ, το οποίο μετέφερε όπλα από την ΕΣΣΔ στην Δημοκρατία.Οι φασίστες μας λέει είχανε το πλοίο στη μαύρη λίστα τους και κάποτε τους την πέφτουν, βομβαρδίζουν το πλοίο μέχρι να βυθιστεί και μεταφέρουν όλο το πλήρωμα μέσα σ’ένα τάνκερ νερού, μέχρι τη Θέουτα – πόλη του ισπανικού Γιβραλτάρ. Εκεί τους ρίχνουν στο κάστρο, που το είχαν για στρατόπεδο συγκέντρωσης.

Λέει λοιπόν:»..Το φαγητό ήταν απαίσιο και συχνά μέσα στη σούπα που μας έφεραν είχε και κάτι κατσαρίδες τόσες μεγάλες.Εγώ λοιπόν το άφηνα στην πάντα. Ο Αλβανός, ήτανε κομμουνιστής βλέπεις, μου είπε:»Βγάλε τις κατσαρίδες στην άκρη και φάε τη σούπα σου. Εμείς πρέπει να ζήσουμε για να διώξουμε αυτά τα γουρούνια».  

Βιβλιογραφία:

Όσα έγραψα δεν είναι, προφανώς, πρωτογενής ιστορική μελέτη. Προέκυψαν από το συνδυασμό μελέτης μιας σειράς εκδόσεων που κυκλοφορούν και μπορεί κανείς αν ψάξει να βρεί. Δηλαδή:

-«No Pasaran – Έλληνες αντιφασίστες εθελοντές στην Ισπανία», Στέφανος Τσερμέγκας – Λευτέρης Τσιρμιράκης, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1987. Ο Τσερμέγκας είναι ένας από τους εθελοντές που πήγαν στην Ισπανία από τις ΗΠΑ. Πρόκειται μάλλον για το σημαντικότερο σχετικό σύγγραμμα, περιέχει κατάλογο με ονόματα Ελλήνων εθελοντών, καταγραφή των μαχών στις οποίες συμμετείχαν οι ελληνικοί λόχοι, αυθεντικές μαρτυρίες μαχητών μέσα από γράμματά τους που δημοσιεύονταν στις εφημερίδες των ελληνικών συνδικάτων της ομογένειας, ακόμα και τραγούδια που γράφτηκαν από και προς τιμή των Ελλήνων μαχητών των ΔΤ.

«Πεθαίνοντας στη Μαδρίτη», Χρήστος Δ. Λάζος, εκδόσεις Αίολος , Αθήνα 2001. Συμπληρώνει το βιβλίο του Τσερμέγκα με μια σειρά ακόμα μαρτυρίες που δημοσιεύτηκαν είτε στο Ριζοσπάστη (ότι σχετικό έχετε δει στα κείμενα ως παραπομπή στο «Ρ» προέρχεται από εδώ) είτε στην Αυγή (προδικτατορική και μετά τη χούντα), είτε στην «Πρώτη» (μια συνέντευξη του Εζ. Παπαϊωάννου σχετικά με τη συμμετοχή των Κύπριων) , είτε τέλος σε περιοδικά ή άλλες πηγές – όπως οι αναμνήσεις του Π. Σκευοφύλακα π.χ. Το βιβλίο είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον και για το λόγο ότι κάνει κάποιες απόπειρες να σκιαγραφήσει γενικότερα την επίδραση του Ισπανικού Εμφυλίου στην ελληνική πραγματικότητα της εποχής εκείνης: αναφέρονται ποιήματα Ελλήνων που υμνούν στον αγώνα της Δημοκρατίας, άρθρα Ελλήνων δημοσιογράφων της εποχής – και του Καζαντζάκη, ο οποίος μάλιστα μαθαίνουμε ότι είχε πάρει το μέρος του Φράνκο και των άλλων φασιστών της εποχής, και στον οποίο είχε απαντήσει ο Ριζοσπάστης με άρθρο της 2.8.1936:»Ο φόβος, η πείνα κι ένας χαμοθεός τρίτου βαθμού». Πρωτοσέλιδα της «Καθημερινής» που πανηγυρίζουν τη νίκη του Φράνκο – και αντίστοιχα του «Ελεύθερου Βήματος». Είναι σχετικά πιο εύκολο να βρεθεί απ’ότι το προηγούμενο.

–  «Έλληνες αντιφασίστες εθελοντές στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο (1936- 39), Δημήτρης Παλαιολογόπουλος, εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα 1979. Το συγκεκριμένο ΔΕΝ το έχω, είναι πολύ σπάνιο πια, ωστόσο ο Χ.Δ.Λάζος κάνει εκτεταμένες αναφορές εκεί και παραθέτει αυτούσια στοιχεία από αυτό. Καλή τύχη στο ψάξιμο..

«η Ελλάδα και ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος- Ιδεολογία, Οικονομία, Διπλωματία»,Θανάσης Δ. Σφήκας εκδόσεις ΣΤΑΧΥ,Αθήνα 2000. Μολονότι κάνει μικρή – σχετικά – αναφορά στους Έλληνες μαχητές είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον καθώς μέχρι εξαντλητικής λεπτομέρειας και ανατρέχοντας σε επίσημα αρχεία του εληνικού κράτους παραθέτει το πεδίο των σχέσεων του καθεστώτος Μεταξά με τις δυο Ισπανίες (τη δημοκρατική και τη φασιστική) στο ιδεολογικό, οικονομικό και πολιτικό πεδίο.