Οι ελληνικοί λόχοι των Διεθνών Ταξιαρχιών πήραν, καταγεγραμμένα, μέρος σε όλες τις κρίσιμες μάχες της περιόδου 1936 – 1938 (όταν και κατόπιν συμφωνίας της Επιτροπής Μη Επέμβασης και της Δημοκρατικής Ισπανίας αποχώρησαν από το ισπανικό έδαφος οι ΔΤ. Η Επιτροπή είχε υπογράψει αντίστοιχη συμφωνία και με τους φασίστες για την αποχώρηση Γερμανών και Ιταλών, κάτι που ωστόσο δεν τηρήθηκε..). Συγκεκριμένα και σύμφωνα με τις περιγραφές και τις γραπτές μαρτυρίες επιζήσαντων συντρόφων οι λόχοι των Ελλήνων πήραν μέρος:

– Στο μέτωπο του ποταμού Jarama. Ο Jarama είναι ποταμός κοντινός στη Μαδρίτη. Η άμυνα αυτού του μετώπου ουσιαστικά ταυτίζεται με την υπεράσπιση της Μαδρίτης αλλά όχι μόνο: η υπεράσπιση του Μετώπου αυτού σημαίνει παράλληλα ότι αποτρέπεται η συγκοινωνιακή αποκοπή της Μαδρίτης με τη Βαλένσια κι εξασφαλίζεται εδαφική συνοχή στα δημοκρατικά εδάφη. Το μέτωπο του Jarama στάθηκε το κρισιμότερο του πολέμου και η τελική του πτώση την άνοιξη του ’39 ήταν και το τέλος του ισπανικού εμφυλίου και της Δημοκρατίας.Στις μάχες αυτές συμμετείχε τόσο το Τάγμα «Αb. Lincoln» στο οποίο συμμετέχουν οι Ελληνοαμερικάνοι όσο και το Τάγμα Δημητρόφ με τον ελληνικό λόχο στη σύνθεσή του από ένα σημείο και ύστερα. Οι φασίστες επιτέθηκαν στις 5.2.1937 και ένα μήνα μετά, στις 8.3. παρέμεναν καθηλωμένοι στις αρχικές τους θέσεις.Οι μάχες σ’αυτό το μέτωπο ήταν λυσσώδεις: οι δυο πλευρές gce_0786_parrilla_s12.jpgκαταλάμβαναν, απωθούνταν και ανακαταλάμβαναν κάθε μέτρο γης περισσότερες από μια φορά τη μέρα. Μολονότι, ακόμα και οι ιστορικοί του Φράνκο παραδέχονται ότι η αναλογία υλικού – έμψυχου και άψυχου -ήταν 7 προς 1 για τους φασίστες, οι τελευταίοι αναγκάστηκαν να διακόψουν την επίθεσή τους και το Μάρτη του ’37 οι δημοκρατικοί τους απωθούν από όσες θέσεις είχαν καταλάβει. Η νίκη αυτή των δημοκρατικών κράτησε τη Δημοκρατική Ισπανία μέχρι το πραξικόπημα του σοσιαλιστή Casado και του αναρχικού Mera την άνοιξη του ’39,  όπου συγκροτείται ο «Σύνδεσμος Εθνικής Άμυνας» που διαπραγματεύεται την ειρήνευση με το Φράνκο, τη στιγμή που το μέτωπο του Jarama παρέμενε απρόσβλητο και όλες οι εφεδρείες των Δημοκρατικών στις θέσεις τους (κι αυτή είναι μια άλλη ιστορία: η ιστορία της 5ης Φάλαγγας..). Στο μέτωπο του Jarama το Βαλκανικό Τάγμα Δημητρόφ στο οποίο συμμετείχε και ο ελληνικός λόχος «Ρήγας Φεραίος» αποδεκατίστηκε: από τους 900 άνδρες που είχε απέμειναν γύρω στους 200. Εκεί έπεσε ο Γιάννης Τσιρώνης.

– Στο μέτωπο της Μπελσίτε. Είναι μια από τις περιοχές του ανατολικού μετώπου όπου διεξήχθη μια από τις πιο αιματηρές μάχες του (ενός έτσι κι αλλιώς πολύ φονικού) πολέμου. Βασικό θέατρο η κωμόπολη της Μπελσίτε στην οποία στράφηκε ο Δημοκρατικός Στρατός καθοδηγούμενος από τους κομμουνιστές Λίστερ και «Καμπεσίνο». Αντικειμενικός σκοπός ήταν η ανακοπή της φασιστικής προέλασης. Η Μπελσίτε ήταν ένα από τα οχυρά των φασιστών και οι μάχες για την κατάληψή της σφοδρές. Ο ελληνικός λόχος από τους 75 άνδρες που είχε αρχικά απέμεινε με 17. Εδώ βρήκε το θάνατο ο διοικητής του ελληνικού λόχου Κυριάκος Στεφόπουλος :»(…)Όσοι απέμειναν ζωντανοί είχαν περικυκλωθεί από τον εχθρό. Όταν ο Στεφόπουλος είδε να προχωρούν κατά πάνω του οι φασίστες άρπαξε το πολυβόλο απ’τον σκοτωμένο συναγωνιστή του και άρχισε να θερίζει τους μελανοχιτώνες του Φράνκο. Δεν έκανε βήμα πίσω. Πάνω στο πολυβόλο του τον τρύπησαν οι φασίστες με τις ξιφολόγχες» (Στ. Τσέρμεγκας – Λ.Τσιρμιράκης «No Pasaran» σ.42). Το μέτωπο αυτό, μολονότι η Μπελσίτε τελικά δεν καταλήφθηκε κρατήθηκε και αυτό μέχρι την από τα μέσα άλωση της Μαδρίτης την άνοιξη του ’39.

-Στο μέτωπο της Αραγώνας/ Σαραγόσα. Ένα τμήμα επίσης του ανατολικού μετώπου. Εδώ ο Αναγνώστης Δεληγιάννης (με το ψευδώνυμο Γιάννης Σιγανός) γράφει σε μια ανταπόκρισή του:»(..) Οι σύνδεσμοι του λόχου Φυρεπής και Κουμούλος, μέσα σε βροχή από σφαίρες κρατούν συνεχώς την επαφή της διοίκησης του τάγματος με τους μαχητές. Ο Φυρεπής έρχεται ξαφνικά με τη φοβερή είδηση:»Σύντροφε Σιγανέ, σκοτώθηκε ο Μπέλκος (ψευδώνυμο του Παντελή Παντελιά). (..) Στο πρόσωπο του Μπέλκου ολόκληρη η Διεθνής Ταξιαρχία έχανε έναν από τους καλύτερους μαχητές του και το ΚΚΕ ένα από τα καλύτερα στελέχη του.» 

– Η μάχη στην Τερουέλ. Στην περιοχή του Αλμπαθέτε, επίσης στο ανατολικό μέτωπο. Η κωμόπολη Τερουέλ είχε καταληφθεί από τους φασίστες και περέμεινε οχυρωμένη απ’αυτούς με γύρω στους 60.000 μαχητές. Σκόπευαν να εξορμήσουν από εκεί για να φτάσουν στη Μεσόγειο. Η αντεπίθεση του Λαϊκού Δημοκρατικού Στρατού κατέληξε με την ανακατάληψη της πόλης και τη συντριβή των φασιστών. Το πρώτο τανκ που έσπασε τη γραμμή άμυνας των φασιστών χτυπάτε τους χαφι�δες!!και μπήκε στην πόλη το οδηγούσε ο σ. Μηνάς Θωμαϊδης. Υπολογίζεται ότι οι φασίστες έχασαν στην Τερουέλ γύρω στους 25,000 άνδρες.

– Ο ελίγμός στη Μπρουνέτ. Η Μπρουνέτ είναι μια κωμόπολη στα βορειοδυτικά της Μαδρίτης. Η προσπάθεια για κατάληψή της ήταν ένας αντιπερισπασμός του ΔΣ ώστε να ανακουφιστεί το μέτωπο της Μαδρίτης.Η επίθεση ξεκίνησε στις 6.7.1937 και γρήγορα οδήγησε στην κατάληψη της Μπρουνέτ από τους Δημοκρατικούς, οι οποίοι είχαν γι’αυτό το σκοπό συγκεντρώσει επίλεκτα τμήματα . Το 5ο Σώμα/ Quinto Regimiento, η 15 ΔΤ (ανάμεσά τους κι οι ελληνικοί λόχοι) καθώς επίσης και μονάδες του τακτικού στρατού με ηγέτη τον Κασάδο. Στην εφεδρεία ήταν επίσης οι αναρχικοί του Μέρα. Όπως σημειώνει ο Χ.Δ.Λάζος («Πεθαίνοντας στη Μαδρίτη»)»Ο μεγάλος αυτός ελιγμός, που όπως φάνηκε αιφνιδίασε τους φασίστες, θα μπορούσε να δώσει διαφορετική τροπή στον πόλεμο, αν δεν μεσολαβούσε σαμποτάζ (προδοσία) κατά του δημοκρατικού στρατού από τον αρχηγό του επιτελείου Κασάδο και τον υπουργό των Στρατιωτικών (σημ.R5: ίσως εννοεί τον «νομιμόφρονα» αξιωματικό του Ισπανικού στρατού Χοσέ Μιάχα ). Ο Κασάδο 22 μήνες αργότερα θα παραδώσει τη Μαδρίτη στο Φράνκο». Η μάχη της Μπρουνέτ, ήταν μια από τις μεγαλύτερες προδοσίες στον εμφύλιο: είναι χαρακτηριστικό ότι το στρατιωτικό επιτελείο των Δημοκρατικών καθυστερούσε για μήνες να ανοίξει μέτωπο βόρεια της Μαδρίτης για να ανακουφίσει την πρωτεύουσα παρόλες τις επίμονες υποδείξεις των Σοβιετικών. Οι απώλειες των ΔΤ και του 5ου Σώματος ήταν τεράστιες, ενώ κατά μία μαρτυρία (που μεταφέρει ο Μ.Παλαιολογόπουλος την οποία ο ίδιος δεν ενστερνίζεται) εκεί διαλύθηκε ο ελληνικός λόχος. 

Μέχρι τα τέλη του 1938 η κατάσταση είναι σε γενικές γραμμές στάσιμη, ώστε και οι δυο πλευρές μπορούν εξίσου να μιλάν για νίκη: οι μεν φασίστες ελέγχουν περίπου το 50% της Ισπανίας, χωρίς ωστόσο να έχουν τη Μαδρίτη, τη Βαρκελώνη, τη Βαλένθια και τη Σαραγόσα. Από την άλλη οι δημοκρατικοί κρατάν τις θέσεις τους κι έχουν βαλτώσει το σχεδιασμό του φασισμού – ο οποίος έτσι κι αλλιώς προέβλεπε υπόθεση μηνών την επικράτησή του. Η σοσιαλδημοκρατική Γαλλία του Μπλουμ ήδη από τις αρχές του ’37 έχει κλείσει τα σύνορα προς την Ισπανία, και κατάσχει ό,τι ποσότητα πολεμικών εφοδίων πλευρίσει στα λιμάνια της για λογαριασμό των Δημοκρατικών, με το πρόσχημα της Μη Επέμβασης.Οι πιέσεις στους Δημοκρατικούς από τις αστικές κυβερνήσεις της Ευρώπης να γυρέψουν συμβιβασμό εντείνονται, αλλά οι λαϊκές δυνάμεις της Ισπανίας και το ΚΚΙσπανίας – που έχει αναδειχτεί πια στη σημαντικότερη δύναμη της Δημοκρατίας – κρατάν γερά και διατηρούν τα διάφορα μέτωπα. Στα τέλη του 1938 η Επιτροπή Μη Επέμβασης αποφασίζει να δώσει το αποφασιστικό χτύπημα στον αγώνα του ισπανικού λαού: πατώντας στις συμβιβαστικές τάσεις μέσα στο Δημοκρατικό στρατόπεδο, και έχοντας παράλληλα έρθει σε αντίστοιχη συμφωνία με Ιταλία και Γερμανία, συμφωνεί με τη δημοκρατική κυβέρνηση την αποχώρηση από το ισπανικό έδαφος των ΔΤ. Η τελευταία μάχη στην οποία συμμετέχουν οι ΔΤ είναι η μάχη του Έβρου η οποία τελειώνει το Νοέμβρη του 1938.

Οι μαχητές τών Διεθνών Ταξιαρχιών αποχωρούν από το ισπανικό έδαφος στο διάστημα από 2 -12/12/1938. Ο λαός της Βαρκελώνης τους αποχαιρετά:   

Στις 23/12/1938 ο Φράνκο μαζί με 6 Σώματα Ιταλικού στρατού εξαπέλυσαν γενική επίθεση στο μέτωπο της Καταλωνίας. Σε λίγες εβδομάδες η Βαρκελώνη πέφτει…

(Σηκώνω σε λίγο και το τελευταίο μέρος, για την τύχη των ελλήνων μαχητών, βιβλιογραφία κλπ. )