O πρώτος Λόχος των Ελλήνων λοιπόν ονομάστηκε «Νίκος Ζαχαριάδης» και ανήκε στην ΧΙΙΙ Ταξιαρχία «Ντομπρόφσκι » σ’ενα μεικτό Τάγμα μαζί με λόχους Ρουμάνων και Βουλγάρων, το τάγμα «Δημητρώφ». Η ημερομηνία σύστασης αυτής της Ταξιαρχίας ήταν η 2.12.1936 – ενώ η πρώτη Διεθνής Ταξιαρχία, η ΧΙ Ταξιαρχία Τέλμαν συγκροτήθηκε την 22.10.1936. Πριν από τη συγκρότηση αυτοτελούς λόχου Ελλήνων οι τελευταίοι πολεμούσαν σαν ομάδες σε άλλους σχηματισμούς ανάλογα με την περίσταση (π.χ. στη μάχη για την υπεράσπιση της Μαδρίτης το ’36, γνωρίζουμε ότι έπεσαν ο  Μανώλης Μαύρος που ήρθε από τη Μασσαλία και ο Γιάννης Σταύρου πού πήγε από τη Γκρενόμπλ . Δεδομένου ότι οι μάχες της Μαδρίτης κατά το ’36 δόθηκαν κυρίως από εθελοντές, τις διάφορες κομματικές «περιφρουρήσεις» και τα απομεινάρια των πιστών στρατιωτικών εν ενεργεία, με χαλαρούς σχηματισμούς, συμπεραίνει κανείς ότι ανεξάρτητα από τη συγκρότηση σε λόχους κλπ. οι Έλληνες πολέμησαν από την πρώτη στιγμή.) Εδώ συμμετέχουν όσοι Έλληνες προέρχονται απ’ευθείας από την Ελλάδα κι όσοι γενικά έχουν έρθει από Ευρωπαϊκές χώρες (π.χ. Γαλλία, Βέλγιο). Ο πρώτος αυτός ελληνικός λόχος είχε διάφορες αυξομειώσεις στη σύνθεσή του – είχε πολύ μεγάλες απώλειες – πάντως φαίνεται ότι συγκέντρωσε στο σύνολο 125 άνδρες.

Τα ονόματα, όπως διαπιστώνει κανείς προέρχονται από κομμουνιστές ηγέτες και γενικά ηρωικές μορφές του επαναστατικού – κομμουνιστικού κινήματος. Γρήγορα αυτό άλλαξε και ο ελληνικός λόχος μετονομΜαχητΏ? της Μπριγάδας Δημητρόφ των Διεθνών Ταξιαρχιώνάστηκε σε Λόχο «Ρήγα Φεραίου» – μέχρι και την τελευταία μέρα ύπαρξής του.

 Η μεγαλύτερη ομάδα Ελλήνων που πολέμησαν στην Ισπανία, κατά τα άλλα ήταν οι προερχόμενοι από τις ΗΠΑ (και λιγότερο τον Καναδά) καθώς και οι Κύπριοι οι οποίοι καταγράφηκαν ως τμήμα της Βρεττανικής μπριγάδας – μια και η Κύπρος ήταν αποικία.

Οι Κύπριοι αρχικά αποτέλεσαν κομμάτι της «Τhomas Mann Brigade» (από το Βρεττανό συνδικαλιστή Tom Mann, από τους ιδρυτές του ΚΚΒρεττανίας) και στη συνέχεια συγχωνεύθηκαν με τους Έλληνες ομογενείς από τις ΗΠΑ σε ενιαίο Τάγμα. Ανάμεσα στους Κύπριους και μια μορφή που ακόμα και σήμερα συζητιέται στο νησί ως ο «πάπης». Ο Εζεκίας Παπαϊωάννου, γ.γ. του ΑΚΕΛ  ο οποίος με την Ταξιαρχία T.Mann φτάνει από τους πρώτους, και τραυματίζεται άσχημα στο πόδι του στη μάχη της Κόρδοβας το Δεκέμβρη του ’36. Ένας άλλος Κύπριος ο Ευάνθης Νικολαϊδης έφτασε στην Ισπανία από την ΕΣΣΔ όπου προηγουμένως νοσηλευόταν για φυματίωση. Έγινε λοχαγός κατά τη διάρκεια του πολέμου, στην 86η Μικτή Διεθνή Ταξιαρχία (η οποία ήταν η τελευταία που συγκροτήθηκε το Φλεβάρη του ’38) και αργότερα εξέδιδε επί χρόνια την εφημερίδα Βήμα (..όχι, όχι) στο Λονδίνο.

Συνολικά περίπου 80 Κύπριοι σ. πήραν μέρος στην υπόθεση, αρκετοί από αυτούς σε νεαρότατη ηλικία (π.χ. ο  Στέργιος Κοσσίδης από τη Μεσσαριά ήταν μόλις 17 ετών. Αν επέζησε είναι πιθανό να βρίσκεται ακόμα αναμεσά μας..), 14 απ’τους οποίους έμειναν για πάντα εκεί (τα στοιχεία δίνει ο Εζ. Παπαϊωάννου).      

 Οι Ελληνοαμερικάνοι τέλος, οι οποίοι ήταν και η μαζικότερη «ελληνική» αποστολή άρχισαν να φτάνουν στην Ισπανία το Δεκέμβρη του 1936. (Ανάμεσά τους μετριούνται και αρκετοί αθλητές που είχαν φτάσει για τη Σπαρτακιάδα και παρέμειναν στην Ισπανία με την έναρξη του εμφυλίου). Λογικά ο αριθμός τους πρέπει να προσεγγίζει τους 300. Οι περισσότεροι είναι εργάτες, ορισμένοι μάλιστα αρκετά μεγάλοι για τα δεδομένα εθελοντών – ο Μανώλης Φωτεινάκης ας πούμε μαθαίνουμε ότι σκοτώθηκε στη μάχη της Μπελσίτε την 10.3. ’38 σε ηλικία 50 ετών ενώ την ίδια τύχη, στην ίδια μάχη, είχε και ο 40χρονος Παναγιώτης Ανθηρός, που πιάστηκε αιχμάλωτος κι εκτελέστηκε, επίσης την 10.3.’38. Εκείνη την περίοδο -ίσως ακόμα και σήμερα ; – οι ελληνικοί σύλλογοι στην Αμερική είχαν οργανωμένους πολλούς εργάτες οι οποίοι ανέπτυσσαν έντονη συνδικαλιστική δράση. Η πλειοψηφία από αυτούς ήταν μέλη και στελέχη του ΚΚΗΠΑ. Τέτοιος ήταν ο Κεφαλλονίτης Σπύρος Αμπατιέλλος, εργάτης σε βιομηχανία τροφίμων, ο Μαθιός Αργυράκης από τη Χίο, εργάτης σε αυτοκινητοβιομηχανία, ο Χρηστος Μούγιαννης, ναυτεργάτης από την Ικαρία , ο μεταλλουργός Άγγελος Ρωμανής ή ο Γιάννης Τζόνσον μικρασιατικής καταγωγής μέλος της οργάνωσης «Σπάρτακος» της Φιλαδέλφειας. Ο Γιάννης Τσιρώνης με καταγωγή το Πανέθιμο Κισσάμου και πλούσια συνδικαλιστική δράση : οργάνωσε μια σειρά Συνδέσμους Ανέργων στις ΗΠΑ, κατά την περίοδο της ύφεσης το ’29 κι ύστερα, και υπήρξε από τους πρωταγωνιστές της απεργίας των εργατών ηλεκτρισμού στο Τουλίντο του Οχάϊο κάτω από συνθήκες άγριας τρομοκρατίας. Άπό τους ιδρυτές της Ομοσπονδίας Κρητών Αμερικής, και στέλεχος του ΚΚΗΠΑ στην πολιτεία Σ. Λουις.

 Και ο Στέφανος Τσερμέγκας από την Ικαρία επίσης, συνδικαλιστής στα τρόφιμα από το 1927 και μέλος του ΚΚΗΠΑ από το 1931. Αν γνωρίζουμε σήμερα , όσα λίγα γνωρίζουμε για τους Έλληνες αντιφασίστες στον Ισπανικό Εμφύλιο οφείλεται κυρίως σ’αυτόν.

Οι προερχόμενοι από την Αμερική  συγκρότησαν δικό τους λόχο στα πλαίσια της XV Ταξιαρχίας, η οποία έχει ημερομηνία συγκρότησης την 31.1.1937. Φαίνεται ότι δεν πήραν κάποιο ιδιαίτερο όνομα [ η συγκρότηση των μαχητών σε «εθνικούς» λόχους υπαγορεύτηκε από την ανάγκη να συνεννοούνται οι μαχητές στη γλώσσα τους. Δεν θέλει μυαλό να το καταλάβει κανείς, αλλά όλο και κάποιος μπορεί κάποτε να είπε καμιά μαλακία, ξέρετε..]. Ανάμεσά τους και οι μοναδικές γυναίκες Ελληνίδες εθελόντριες: η Τούλα Ιωάννου, η Ελένη Νικηφόρου και η Μαρίκα Νικολάου από τον Καναδά –  εθελόντριες νοσοκόμες.

Υπήρξαν λοιπόν δυο λόχοι Ελλήνων και Κυπρίων: ένας ο «Ρήγας Φεραίος»/’Νίκος Ζαχαριάδης», που λειτούργησε στα πλαίσια της 13ης Ταξιαρχίας και ο Ελληνοαμερικάνικος που λειτούργησε στα πλαίσια της 15ης. Αναφέρθηκε ήδη ότι ένας αριθμός Ελλήνων δραστηριοποιήθηκε πριν από τη συγκρότηση σε σχηματισμούς αυτοτελείς: δεν φαίνεται ωστόσο πιθανό να δραστηριοποιήθηκαν Έλληνες ξέχωρα από αυτούς τους σχηματισμούς, από τη στιμή που αυτοί συγκροτήθηκαν. Πρώτα, γιατί η πορεία τους προς την Ισπανία ακολουθούσε συγκεκριμένη οδό (αυτή των Επιτροπών Αλληλεγγύης στην Ισπανία, που εκτελούσαν και χρέη Διοικητικής Μέριμνας των Διεθνών Ταξιαρχιών ) είτε από την Αμερική έρχονταν είτε από την Ευρώπη.  

 Κι έπειτα γιατί από τις πρώτες ώρες το ΚΚΕ οργάνωσε τους μαχητές του: ο Μήτσος Παλαιολογόπουλος αναφέρει ότι ο Νίκος Καραγιάννης συνδέθηκε με το Μήτσο Σακαρέλλο και του «ανέπτυξε τους λόγους που έπρεπε να συγκροτηθούν οι Έλληνες σε λόχο». Ο Νίκος Καραγιάννης δεν ήταν τυχαίος: από τους πρώτους που έφτασαν στην Ισπανία, επικεφαλής ομάδας 17 ναυτεργατών, συνδικαλιστικό στέλεχος από τον Πειραιά , ναυτεργάτης.Είναι πιθανό να είναι και η σύνδεση του Κόμματος με τους 8 της Αίγινας.

Κάτι ακόμα: οι 8 της Αίγινας δεν ήταν τα μόνα μέλη του ΚΚΕ που δραπέτευσαν από τις φυλακές και βρέθηκαν στην Ισπανία.

 Δραπέτης ήταν ο Κώστας Βέρνος /Βερνικιώτης μέλος του ΚΚΕ από το 1925 με καταγωγή από το Αγρίνιο, καπνεργάτης. Το 1929 ήταν οργανωτής και καθοδηγητής της εξέγερσης των καπνεργατών του Αγρινίου (πρόκειται για μια εξέγερση άξια ποσταρίσματος από μόνη της: για μέρες οι καπνεργάτες τ’ Αγρινίου συγκρούονταν σε οδοφράγματα με αστυνομία και στρατό). Συνελήφθηκε το ’30 στη Δράμα από ρουφιανιά, ξέφυγε, κατέβηκε στο Βόλο και δουλεύει παράνομα ώσπου , μας πληροφορεί ο Σ. Τσερμέγκας προδόθηκε το ’32 από τους αρχειομαρξιστές τις τρότσκες, και κλείνεται στο Ιτζεδίν. Αποφυλακίζεται, και σχεδόν αμέσως φεύγει από την Ελλάδα (1935) διωκόμενος.  Ανάλογη η πορεία και του Παντελή Παντελιά (Μαργαρίτη Γιάννη ή Μπέλκου Γιάννη) εργάτη ξυλουργείου, με δραστήρια συμμετοχή σε απεργιακούς αγώνες. Μέλος του Γραφείου της ΕΠ της ΚΟΑθήνας υπήρξε στόχος δολοφονικών επιθέσεων «από πληρωμένα όργανα της ασφάλειας και των εργοδοτών» (Τσερμέγκας). Κατέφυγε στο εξωτερικό το 1934. Επίσης ο Κυριάκος Στεφόπουλος (Δημήτρης Πέρρος, ή Περελής η Παντελής). Εργάτης από την Αθήνα (ή σιδηροδρομικός από τον Πειραιά) και μέλος του Κ. από το 1929. Αναπληρωματικό μέλος της ΚΕ ( ή μέλος του Γραφείου Πόλης του Πειραιά) , διατέλεσε πολιτικός επίτροπος του λόχου «Ρήγας Φεραίος». Είχε καταφύγει στο εξωτερικό , άγνωστο πότε, πριν την 4η Αυγούστου.Τέλος, ο Αναγνώστης Δεληγιάννης γραμματέας της Καπνεργατικής Ομοσπονδίας, στέλεχος του ΚΚΕ στην Καβάλα, ο οποίος ήταν εξόριστος στον Άϊ Στράτη απ’όπου δραπέτευσε το ΄36 πήγε στην ΕΣΣΔ κι από ‘κει στην Ισπανία. Διατέλεσε διοικητής του ελληνικού λόχου όταν σκοτώθηκαν ο Παντελιάς κι ο Στεφόπουλος.  

(..μαντέψτε)

* η φωτογραφία είναι από μαχητές του Τάγματος Δημητρόφ. Είναι πολύ πιθανό να απεικονίζονται και Έλληνες μαχητές.